In Memoriam: Wim Kok (1938-2018)

0
635
De vandaag overleden voormalige premier Wim Kok op de Eurotop in Sevilla, Spanje (2002) foto: © Peter-Vincent Schuld IN SEVILLA WORDT VANDAAG EN MORGEN DE EUROTOP GEHOUDEN. DE LAATSTE VOOR PREMIER WIM KOK EN MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN JOZIAS VAN AARTSEN op de foto: PREMIER KOK TIJDENS DE PERSBRIEFING OP DE EUROTOP IN SEVILLA

In Memoriam: Wim Kok (1938-2018)

Als Europeaan was Wim Kok vooral sociaal-democraat

door Koos van Houdt

Hij sloeg met de vuist op tafel. Nog niet eens echt minister-president, maar wel winnaar van de laatste verkiezingen, las Wim Kok in juni 1994 al zijn collega’s en de Duitse bondskanselier Helmut Kohl in de eerste plaats de les. Op luide toon en zonder een woord Frans.

Ruud Lubbers was als scheidend minister-president na de verkiezingsnederlaag van het CDA in mei 1994 als kandidaat naar voren geschoven voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Helmut Kohl blokkeerde dat aan het diner tijdens de Europese Raad op het paradijselijke Griekse eiland Corfu. Wim Kok nam in zijn rol als demissionair vice-premier en bovendien komende man namens Nederland in de Europese Raad, geen blad voor de mond. Iedereen in de Europese Unie wist opeens wie Wim Kok was. Het hielp Lubbers overigens niet.

De vandaag overleden premier Wim Kok op de Eurotop in Sevilla, Spanje
foto © Peter-Vincent Schuld

In het derde-kabinet Lubbers (1989-1994) was Wim Kok vice-premier en minister van financiën. Het waren de jaren na de Val van de Muur, het optimisme over de heling van Europa, maar ook de teleurstelling over de burgeroorlogen op de Balkan. “De oorlog is terug in Europa”, zo werd dat onder woorden gebracht. In de nationale politiek waren het de jaren waarin de VVD’ers Zalm en later ook Bolkestein hun partij in de oppositie op een koers brachten, die als Europa-kritisch of ook wel eurosceptisch de geschiedenisboeken is ingegaan. Die koers veranderde niet door de verrassing van paars in de jaren tussen 1994 en 2002.

Des te scherper komt naar voren dat Wim Kok zich als Europeaan in hart en nieren opstelde. Hij had dat niet alleen geleerd in de Europese koepel van nationale vakbonden. Hij was het ook uit overtuiging. Dat bewees hij als eerste onderhandelaar namens Nederland over het deel van het Verdrag van Maastricht (1991) dat gaat over de Economische en Monetaire Unie en over de oprichting van de Europese eenheidsmunt, die later tot ‘euro’ werd gedoopt. Kok kan daarom naast Jacques Delors, de toenmalige voorzitter van de Europese Commissie, wel degelijk als vader van de euro worden beschouwd. Dat is nog eens wat anders dan het ‘kwartje van Kok’, dat sommigen in Nederland nog steeds boos maakt.

De vandaag overleden premier Wim Kok op de Eurotop in Barcelona foto: © Peter-Vincent Schuld

Wim Kok hoefde het Europese beleid niet van anderen te leren. Dat kwam wellicht ook omdat in die jaren de sociaal-democratie tijdelijk tot de belangrijkste stroming in de Europese politiek uitgroeide. In ieder geval was Kok niet alleen het rolmodel voor de Amerikaanse president Bill Clinton, maar vanaf zijn verkiezing in 1997, zeker ook voor de toen nieuwe Britse prime minister Tony Blair. De sociaal-democratie moest in de vorm van ‘de derde weg’ in een nieuw jasje gestoken worden. Het zou het jasje van het overleg en het compromis moeten zijn in plaats van het sociale conflict tussen werkgevers en werknemers. De ideologische veren werden afgeschud. Maar niet op zodanige wijze, dat er uit Kok een liberaal was geboren.

Dat bewees hij in zijn latere jaren. Om te beginnen in maart 2000, toen hij samen optrok met zijn Portugese collega Antonio Guterres. Die wist de Europese Raad, waarin dertien van de vijftien regeringsleiders van sociaal-democratische huize waren, te verenigen achter een omvangrijk sociaal-economisch beleidspakket voor de jaren tot 2010.

Familiefoto op de Europese top te Lissabon, maart 2000 met op de tweede rij, tweede persoon de Britse premier Tony Blair, naast hem de Ierse premier Ahern met daarnaast de vandaag overleden premier Wim Kok. foto: © Peter-Vincent Schuld

Daarin schemerde het sociaal-democratische streven naar een maakbare en sociaal rechtvaardige samenleving door. In ieder geval moest in dat jaar de Europese Unie de grootste en sterkste economie van de wereld zijn geworden. In 2010 bleek door de twee jaar eerder begonnen economische en bankencrisis, lang niet alles gerealiseerd wat in 2000 was bedacht. Maar de omvang van de Europese economie was intussen wel voorbij die van de Verenigde Staten gekomen. Alleen nog niet per hoofd van de bevolking.

Ondertussen kon Wim Kok met genoegen noteren dat de sociale tegenstellingen in de Europese Unie desondanks veel minder scherp liggen dan in de Verenigde Staten en dat er vanuit de overheid veel aandacht is voor sociale waarden als het minimumloon, een waardige positie van werknemers, andere vormen van sociaal beleid en krachtige aandacht voor klimaat en milieu. Economische groei was prima, als het maar voor dit soort sociale en maatschappelijk gewenste ontwikkelingen werd ingezet.

De vandaag overleden voormalige premier Wim Kok op de Eurotop in Santa Maria da Feira, Portugal, juni 2000.
foto: © Peter-Vincent Schuld

Hij was als oud-regeringsleider en in een rol als adviseur voor de Europese Commissie in november 2004 mede verantwoordelijk voor een tussenrapport over dat Lissabonproces. Op zijn voorstel besloot de Europese Unie prioriteit te leggen bij maatregelen die zouden leiden tot meer banen voor gewone mensen. Dat gevecht voor banen, banen en banen, werd na de crisis in 2008 met kracht voortgezet. Het is nog steeds een belangrijke prioriteit in het Europese beleid.

John Major, die zich vandaag in het Verenigd Koninkrijk ontpopt als gematigd Europeaan in het debat over brexit, was eigenlijk de belangrijkste tegenstander van Wim Kok. Major was de man die in 1991, staande op de oevers van de Maas tegenover het gouvernement van Maastricht, de Britten op het verkeerde been zette door zich te verzetten tegen de euro en tegen een Sociaal Handvest voor de Europese Unie. ‘Game, set and match for Britain’ was zijn kreet, die nu door de brexiteers in zijn land tot in de uiterste consequentie wordt doorgedreven.

De vandaag overleden voormalige premier Wim Kok op de Eurotop te Lissabon, Portugal
foto © Peter-Vincent Schuld

John Major zat hem ook in juni 1994 dwars, toen hij samen met Helmut Kohl de actie ‘veto tegen de christen-democraten uit de Benelux’ op Corfu doorzette. Kohl keerde zich tegen Lubbers, Major tegen de Belgische premier Jean-Luc Dehaene. Minder bekend, maar zeker zo belangrijk was de rotsblok Major, toen Wim Kok op 25 juni 1995 in de Zuid-Franse stad Cannes aan de Rivièra, poogde de nieuwe Europese politieorganisatie Europol democratisch in te bedden. Politiesamenwerking akkoord, zei Major. Maar geen controle door het Europees Parlement en geen bevoegdheid voor het Europese Hof van Justitie om klachten over deze politiedienst te onderzoeken.

 

De vandaag overleden premier Wim Kok op de Eurotop te Barcelona
foto: © Peter-Vincent Schuld

Wij, journalisten, waren in die nacht van 25 op 26 juni 1995 in Cannes niet te beroerd het Wim Kok flink in te peperen dat hij na aanvankelijk steun van dertien collega’s aan het eind alleen de Beneluxpartners had overgehouden. Kok beleefde er zijn meest vervelende persconferentie uit zijn periode als minister-president. Nu, vele jaren later is het in het Verdrag van Lissabon zo geregeld als Wim Kok in het 1995 al had gewild.

Ondertussen was Wim Kok toen en op vele andere momenten tijdens het circus dat toen nog door de hele Europese Unie trok om overal bijeenkomsten van de Europese Raad te houden, nooit te beroerd om ons journalisten in het holst van de nacht tijdens een borrel bij te praten over zijn beweegredenen Europeaan te zijn. Misschien wel het beste wordt dat getoond in zijn pleidooien daar om domweg die Donau in Servië schoon te maken en te ontdoen van de puinhopen van de bruggen die door de NAVO waren kapot gebombardeerd.

De vandaag overleden premier Wim Kok op de Eurotop te Barcelona, rechts naast hem voormalig minister Gerrit Zalm van Financiën.
foto… © Peter-Vincent Schuld

Kok zag scherp dat de Balkan een essentieel deel van het Europese continent is, waar de spanningen en oorlogen zouden moeten stoppen. Anders komt er geen vrede in Europa en daar zal ook een land als Nederland dan altijd last van blijven houden. Voor Wim Kok was op die manier de klassieke leer geldend: Wat goed is voor Europa, is dat ook voor Nederland. Er is geen tegenstelling tussen Europees belang en Nederlands belang.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here