101 jaar einde Eerste Wereldoorlog: Een impressie vanaf de begraafplaatsen in het Frans-Vlaamse Halewijn

0
417
Twee gedenkstenen voor omgekomen Britse militairen, gelegen voor de goed onderhouden poort naar de Duitse militaire begraafplaats uit de Eerste Wereldoorlog in Halewijn (Halluin), Frankrijk Foto: © Peter-Vincent Schuld

Door Peter-Vincent Schuld

Vandaag is het 101 jaar geleden dat de wapens zwegen en daarmee de Eerste Wereldoorlog tot een einde kwam. Afgelopen jaar brachten wij u al een meeslepende en grote reportage vanuit Passendale en Ieper waar de slachting onder de soldaten aan het front vormen aannam die wij niet kunnen bevatten. Een grote aanhoudende tornado van dodelijke artillerie en geweervuur.


Zowel de Eerste als de Tweede Oorlog kennen eindeloze rijen met graven. De dood sloeg genadeloos toe. De dood die zich in de geschiedschrijving laat vatten door koude kille cijfers, die qua hoogte de onmenselijkheid aangeven.

De tijd terugdraaien kunnen we niet. Lessen leren uit het verleden daarentegen wel. Wat zou het toch mooi zijn als we ieder graf konden openen en het slachtoffer dat daar rust vond terug tot leven brengen, zonder wapens, zonder angst, gewoon in zijn burgerkloffie  dat hem een mens maakt zoals u en ik.

Maar dood is dood. De biologische existentie, wat begon als een wonder van de natuur, de identiteit, de mens die daar in dat graf ligt zal nooit meer opstaan. Oorlog is competitie ondanks dat elke winnaar verliezers kent.


Het lot brengt ons in het Franse grensplaatsje Halluin , gelegen in Frans Vlaanderen dat begint waar de Belgische gemeente Menen ophoudt en dat bij veel mensen beter bekend is als het dorpje Halewijn.

Duits militair kerkhof, waar gesneuvelden uit de Eerste Wereldoorlog liggen in Halluin (Halewijn), Frankrijk F
oto: © Peter-Vincent Schuld

Ook al is het Frans grondgebied, de oude generaties spreken er nog Vlaams. Voor de Nederlandse lezers, nee het Nederlands zoals u en ik dat spreken, wordt daar niet begrepen noch verstaan.

Een enkel bord verwijst ons naar een Duits oorlogskerkhof uit de periode 1914-1918. De journalistieke interesse is gewekt. Waar ligt dit kerkhof? Hoe ziet het er uit?


In mijn achterhoofd herinner ik mij dat de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van Duitse oorlogsgraven ligt bij de Volksbund Deutsche Kriegsgräbefürsorge.

Duits militair kerkhof (Eerste Wereldoorlog) met metalen kruisen, achterin een steen dat het graf markeert van een Joods-Duitse soldaat in Halewijn (Halluin), Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een organisatie die zich ook op Duitse bodem tot op de dag van vandaag bezighoudt met de opgraving en de identificatie van gevallenen ongeacht de nationaliteit, ongeacht of het destijds in beide wereldoorlogen vriend of vijand was. Even een stap makend naar de Tweede Wereldoorlog; Tussen Berlijn en Frankfurt a.d. Oder liggen naar schatting tussen de 30.000 en 60.000 stoffelijke overschotten te velde, nimmer opgegraven.

Het logo van de Volksbund Deutsche Kriegsgräbefürsorge E.v.

Duitsers maar ook soldaten van het Rode Leger die hard vochten tegen de nazi’s en gigantische verliezen leden. De vijandschap van weleer is voorbij.De Volksbund werkt nauw samen met de Russische, Amerikaanse en Britse militaire autoriteiten om de te velde begraven gesneuvelden te identificeren en een laatste waardige rustplaats te bezorgen. De dood op zich kent geen waardigheid, als de mens zich gedraagt, kent de mens dat soms wel.


Een paradox dient zich aan. Ondanks en tegelijkertijd ook vanwege het persoonlijk leed van een ieder die een naaste verloor of van wie een naaste vermist is geraakt en ten prooi is gevallen aan de gruwelijke moordmachinerie zijn de wonden van de Eerste Wereldoorlog en de Tweede Wereldoorlog nog niet geheeld en als de wonde her en der al is dichtgegroeid dan is er spreekwoordelijk littekenweefsel of een dun laagje maar oh zo kwetsbare huid.

Duits militair kerkhof (Eerste Wereldoorlog) in het Franse Halluin (Halewijn)
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Alleen al over Duitse oorlogsgraven schrijven, of deze nu uit de Eerste of Tweede Wereldoorlog stammen, is al “op de tippen van je tenen lopen”. Er is geen enkele rechtvaardiging te vinden voor wat Nazi-Duitsland aanrichtte, maar dan ook geen enkele rechtvaardiging. Het regime was puur misdadig van top tot teen. Maar niet iedere Duitser, zelfs niet in (gedwongen) krijgsdienst was destijds een misdadiger pur sang. Dienstplicht, opkomen voor je nummer, je nummer op een metalen plaatje toebedeeld krijgen, afgeschoten worden en dood neer vallen. Louter een identificatienummer is wat er restte als deze al teruggevonden werd.

Ik herinner mij de woorden uit mijn naaste familie, die kort na het binnenvallen in Nederland, mei 1940 een Duitse soldaat, afkomstig uit het Duitse grensgebied nabij Nijmegen,  ingekwartierd kreeg op last van de Duitse militaire autoriteiten. Weigeren was geen optie. In de avond zat hij, zo mij verteld werd, met mijn grootvader aan tafel met de kaart van Nederland en Duitsland bij kaarslicht en proclameerde: “Over 5 jaar is er geen Duitsland meer.”  Zijn afkeer van Hitler en zijn gedachtegoed, ondanks in Duitse krijgsdienst kent geen enkele twijfel.


Terug naar de Eerste Wereldoorlog, terug naar Halluin, oftewel Halewijn. Terug op Franse bodem.Onbevangen en onbekend in het plaatsje brengt mijn zoektocht me op de Algemene Begraafplaats van het plaatsje.

Op het eerste zicht zie ik nergens maar dan ook nergens een spoor van een Duitse militaire begraafplaats uit de Eerste Wereldoorlog. Dan gaan we maar eens wat proberen te vragen. Op een tombe zit een man met verf de naam aan te brengen van een persoon die recentelijk is overleden en is bijgezet. Ik loop op de man af, stel mij voor, ik geef hem een hand en vraag hem waar het Duitse militaire kerkhof zich exact bevindt. In alle vriendelijkheid wijst de man mij op een hek, bomen, struiken en een poort waarachter het grafveld zich zou moeten bevinden.


Ik verlaat de begraafplaats en loop buitenom naar een metalen hek dat verankerd is in een stenen poort. Achter de dikke spijlen van het hek zie ik de graven liggen. Keurig geordend, de begraafplaats en de plaatsing van graven, als ik langer kijk ontwaar ik een stuk tuin- of landschapsarchitectuur met hoeken en symmetrie. Postmortale mathematica?

Ik probeer de poort te openen maar deze is hermetisch op slot. Vanaf deze kant absoluut dus geen toegang.Tussen de metalen kruisen duikt her en der een steen op met een Davidsster, een Duits-Joodse soldaat die sneuvelde. Tja, de Eerste Wereldoorlog kende duidelijk een andere signatuur dan de Tweede Wereldoorlog, maar niet minder afgrijselijk.
Ik neem even de tijd om de grond en de oppervlakte te observeren. Ik zie iets “on-Duits”.De grond waarop de “kameraden” begraven zijn is niet gelijk, noch gelijkmatig. Is hier gespit? Is hier gewoeld? Het wordt tijd voor mij om ook eens te gaan spitten en woelen en niet veel later blijkt de Duitse begraafplaats waar we nu over spreken een “doorgangsplek” te zijn geweest. Het “Friedhof” In Halluin /Halewijn is redelijk snel na het aanvangen van de Eerste Wereldoorlog aangelegd, al in het najaar van 1914.

Duitse Militaire begraafplaats (Eerste Wereldoorlog) In Halluin (Halewijn)
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dicht gelegen bij het toenmalige westfront. 1397 gesneuvelde Duitse soldaten liggen hier nu, terwijl dit aan het einde van de Eerste Wereldoorlog meer dan 2000 waren. Dat verklaart dat het terrein niet volledig egaal is. Er is geëxhumeerd.

Na wat naslagwerken te hebben gelezen kom ik er achter dat de Fransen na afloop van de Eerste Wereldoorlog zo’n 700 lijken van gesneuvelde Duitse militairen hebben overgebracht naar de Duitse militaire begraafplaatsen Boesbeke en Wambrechies (Wemmersijs) in Frans Vlaanderen. De meeste Duitse militairen die hier thans liggen begraven sneuvelden tijdens de zogeheten mijnenslag bij Mesen in België.

Gemeentewapen van Halluin (Halewijn, Frans Vlaanderen, met de Vlaamse leeuw in drievoud opgenomen)

Ik keer terug naar de Algemene Begraafplaats, daar in dat ooit zo Rode bolwerk Halluin dat gedurende het interbellum een socialistisch en communistisch bastion was. Ik loop in noordelijke richting en probeer parallel te komen met de Duitse begraafplaats die ik vanaf de openbare weg door spijlen heen waarnam en ik stuit op een 44-tal graven van omgekomen militairen uit het Gemenebest die zowel gedurende de Eerste Wereldoorlog als gedurende de Tweede Wereldoorlog op vreemde bodem het leven lieten. 39 Britten, 3 Canadezen en 2 Nieuw-Zeelanders. 36 van de 44 graven houden de stoffelijke overschotten van de Gemenebest-militairen die in de Eerste Wereldoorlog zijn gesneuveld, de overige 8 lieten het leven gedurende de Tweede Wereldoorlog. Aan het einde van de symmetrisch lopende rijen met graven treft ik recht voor de metalen poort die toegang zou moeten geven tot de Duitse militaire begraafplaats twee grafstenen aan.

Zicht op de graven van de militairen van het Britse Gemenebest (zowel Eerste als Tweede Wereldoorlog) met op de achtergrond de geblokkeerde poort naar de Duitse militaire begraafplaats in Halluin (Halewijn), Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een opvallende situatie. Een waardig en goed onderhouden poort naar de Duitse begraafplaats is voor altijd geblokkeerd door 2 Britse grafstenen. Ik lees op de stenen dat er op de begraafplaats de stoffelijke overschotten begraven liggen van korporaal Atkinson en van soldaat King. “Known to be buried in this cemetry”, luidt het opschrift van de grafstenen. Ik vraag me af wat dit feitelijk betekent en ga op zoek naar de feiten. Al gauw kom ik er achter dat de begraafplaats in de Tweede Wereldoorlog  getroffen is door zwaar artillerievuur dat de oorspronkelijke graven heeft vernietigd en men nimmer de te ruste gelegde stoffelijke resten van de twee Britse militairen heeft kunnen vinden.

De twee gedenkstenen voor het hek dat toegang zou moeten verschaffen naar het Duitse militaire kerkhof (Eerste Wereldoorlog) in Halluin (Halewijn), Frankrijk
Foto: Peter-Vincent Schuld

“Geweten dat zij op deze begraafplaats liggen”, is de enige interpretatie die van toepassing blijkt te zijn. Zelfs na de dood geen rust.
Zou het uit rancune zijn dat de twee, naar nu blijkt, gedenkstenen juist voor de poort van de Duitse militaire begraafplaats liggen? Is het symbolisch? Ondanks veel telefoontjes nog geen concreet antwoord. Maar over de verschrikkingen van weleer is het laatste woord nog niet geschreven en ook hier komen we op terug.

101 jaar na de Grote Oorlog zoals de Eerste Wereldoorlog ook wel werd genoemd.

Gedenksteen met klaproos van een omgekomen Britse militair met op de achtergrond Duitse militaire graven in Halluin (Halewijn),
Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik ga, hoe oneerbiedig wellicht, even zitten bij de graven van de omgekomen militairen uit het Britse Gemenebest. Net zoals aan het front, daar aan de andere kant van de loopgraven, liggen de tegenstanders. Bracht de dood ze dichter bij elkaar? Ooit zongen ze aan beide zijden van de loopgraven samen kerstliedjes om vervolgens het vuur naar elkaar te openen. Geen fabeltje, gewoon de realiteit. Zo ging dat meer als 100 jaar terug. Ik verlaat de gescheiden dodenakkers met een gevoel van verscheuring en het enige dat er in mijn hoofd opkomt zijn de woorden “nooit meer”.

Waarschijnlijk een volslagen utopie van het hart, mijn hoofd weet helaas wel beter.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here