Analyse: Het conflict Rusland en Oekraïne is niet meer dan een langdurige familievete.

0
1433
Rusland en Oekraïne, verenigd in de USSR met veteranen die tot het zelfde Rode Leger (zie foto) behoorden: Etnisch... ooit heette het allemaal het Land van de Roes Op de foto een veteraan in Odessa, Oekraïne Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Je kunt vanuit de Moldavische hoofdstad Chisinau de trein nemen naar de Oekraïense kust- en havenplaats Odessa. Je komt vervolgens door het niet erkende land Transnistrië. De trein rijdt rustig voort zonder grenscontroles, de eerstvolgende grenscontrole is bij het passeren van de Oekraïense grens. Welkom in een regio waar zich eeuwenlang bloedige conflicten hebben voorgedaan en waar de mens stevig heeft geleden onder wapengekletter. Welkom in Oekraïne.

Centraal Station van Odessa , Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het land dat weer opnieuw zelfstandig werd na de val van de Sovjet-Unie. Een land dat keer op keer politiek bekneld raakt. We bekijken Oekraïne vanuit de havenstad Odessa, gelegen aan de Zwarte Zee, gedurende de Sovjettijd thuisbasis van de gevreesde Zwarte Zee vloot. De meerderheid van de bevolking spreekt er Russisch maar het is een smeltkroes van culturen en er zouden wel 100 James Bond-films opgenomen kunnen worden.

Odessa, toneel van vele spionage-acties. Op de foto een bar genaamd 007 lounge bar in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Naast Wenen en nog wat steden is Odessa altijd “the place to be” geweest voor spionnen en andere medewerkers van inlichtingen- en veiligheidsdiensten, tot op de dag van vandaag. 

Reclame voor dure appartementen in de haven van Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In de 19e eeuw werd Odessa het Marseille van de Zwarte Zee genoemd. Steenrijke Griekse reders vonden er hun oase zoals thans de oligarchen er hun chique appartementen bezitten.

Maar in  dit deel van Europa is niet alles wat je denkt te zien wat het het daadwerkelijk is. Je zult je verstand moeten gebruiken, je kennis moeten aanwenden en je rust moeten bewaren om alles te begrijpen. Is dat een ieder gegeven? Nee.

De Potemkin Trappen in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De Potemkin Trappen die de weg banen tussen de stad Odessa en de haven van Odessa vormen een optische illusie. De trappen zijn 142 meter lang en worden steeds smaller van 21,7 naar 2,5 meter, waarbij van onderen de plateaus niet zichtbaar zijn en van bovenaf de treden niet zichtbaar zijn. Het is symbolisch voor de politieke realiteit in de regio ten oosten van de Europese Unie. Oorspronkelijk is dit trappenstelsel vernoemd naar Franse Hertog  Emmanuel Richelieu, die vanaf 1805 tot 1814 gouverneur van Odessa was onder de Tsaar van Rusland.  Maar alles lijkt een optische illusie op het moment. Russische troepen groeperen zich langs de Russische kant, in antwoord daarop groeperen Oekraïense troepen langs Oekraïense kant  De militaire slagkracht van Rusland is groter, Oekraïne zal het moeten hebben van buitenlandse wapenleveranties bij een gewapend treffen, of zelfs van militaire bijstand vanuit NAVO-landen. Maar moeten we dit wel willen? Moeten we ons wel mengen in dit conflict waarvan de motieven niet klip en klaar uitgelegd moeten worden en de militaire machts-symboliek misschien nog wel belangrijker is dan wat dan ook in de realiteit van vandaag die morgen zo weer anders kan zijn? Gaan we ons mengen in een eeuwige broedertwist?

de zeer recent overleden Nederlandse oud-NAVO-ambassadeur Herman Schaper te Brussel, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

In 2015 publiceerde de zeer recent overleden Nederlandse oud-NAVO ambassadeur Herman Schaper (en Eerste Kamerlid voor D66)  in de Internationale Spectator uitgegeven door het Instituut Clingendael (internationale betrekkingen en strategische studies) een artikel onder de titel “Onrust in het oosten van Europa:  Oekraïne, Rusland en het Westen”. Schaper valt met de deur in huis, let wel, het artikel stamt reeds uit 2015, en haalde een quote aan van de Russische president Poetin:

“Als Oekraïne lid wil worden van de EU, en de EU zou Oekraïne als lid aannemen, dan zou Rusland, denk ik, dit verwelkomen want wij hebben een bijzondere verhouding met Oekraïne.” Aldus de Russische president Poetin 10 jaar geleden. (thans 15 jaar geleden -red)  Tien jaar  (thans 16 jaar later – red) later leidt de ondertekening door Oekraïne van een Associatieakkoord met de EU – een veel minder vergaande stap dan lidmaatschap – tot de ernstigste crisis in de verhouding van Rusland met het Westen sinds het einde van de Koude Oorlog”.

Nord Stream 2 installatie alwaar Russisch gas aankomt in Lubmin, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld


In 2005 had Poetin nog en gematigd positieve houding ten opzichte van het Westen. Thans is het anders geworden. Poetin wordt verweten dat hij verdeeldheid zaait binnen de cohesie van de leden van de Europese Unie en de leden van de NAVO (deels overlappend). Herman Schaper refereerde vervolgens aan een onderzoek waarin van het Russische Levada instituut waarin wordt gesteld dat de vriendelijkheid naar het westen toe heeft plaats gemaakt voor een meer cynische en bij tijd en wijlen vijandige houding van de Russische burger snaar het Westen. Maar is dat bij ons in Europa in omgekeerde richting ook niet het geval? Herman Schaper maakt in zijn  stuk gewag van het gegeven dat de Europese Commissie in 2015 ook probeerde te voorkomen dat Rusland een te dominante rol zou krijgen bij de afhankelijkheid van de EU van Russisch gas. De terechte vraag anno 2021 is dan ook of de huidige Europese Commissie met haar Green Deal niet alleen klimaatdoelen nastreeft maar ook de afhankelijkheid van Russisch gas probeert tegen te gaan, maar het verkoopt als vergroening? Als dat het doel was, is de Europese Commissie daar zeker niet in geslaagd en misschien ook maar goed.

Puinhoop min Oekraïne: Zonnen onder afgesloten pier die op instorten staat in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Door de loop van de geschiedenis is er tegen de historische verwantschap in Oekraïne en in Rusland een nationalistisch denken ontstaan dat werd aangevuurd. (ook aangehaald door wijlen Herman Schaper) In ruil voor de ontmanteling van kernwapens zou Rusland de soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne erkennen. Oekraïne was twee jaar daarvoor met een overduidelijk “ja” van de Oekraïense bevolking onafhankelijk geworden op initiatief van de drie gezamenlijke presidenten van de Russische Federatie (Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne), waarbij de historische banden met elkaar benadrukt bleven. Wit-Rusland, weliswaar onder despoot Loekasjenko, bleef de band met Rusland onderhouden, Oekraïne richtte zich meer en meer naar het westen.

Gebedshuis in het straatbeeld van Odessa, Oekraïne alwaar de wegen onderhouden eindelijk onderhoud krijgen
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Schaper maakte gewag van de kritiek van Moskou op de aansporing tot democratische ontwaking zoals deze door de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton werd voorgestaan en weerklank vond in de Arabische wereld wat leidde tot de Arabische Lente. Destijds stelde ik al overduidelijk dat Hillary Clinton nooit en te nimmer rekening houdt met tribale, etnische en religieuze tegenstellingen en dus levensgevaarlijk bezig was. Men neme de oorlog in Syrië en de chaos in Libië. Poetin wou perse niet dat dit soort grappen ook in zijn land en in zijn achtertuin zich gingen voordoen. Gelet op de smeltkroes in dit gedeelte van Europa heb je zo de vlam in de pan en kun je lijkzakken per duizenden tegelijk gaan inkopen. Poetin heeft daarom ook gelijk dat hij stabiliteit prefereert boven een democratie naar Westers model. De kosten van het beheersen, neerslaan van tribale, etnische en religieuze weerstanden en het nadien weer opbouwen van, en cohesie brengen in een samenleving, waarin alles weer terug wordt gebracht in de oude staat kost nu eenmaal meer tijd en geld dan het zo houden. Dan hebben we het niet over het nodeloos verlies aan mensenlevens die ermee gepaard zouden gaan. Maar Hillary Clinton was en is een blinde universalist die maar wat uitkraamt zonder echt na te denken.

Raam blijven ophouden naar het westen: Reclame voor Coca Cola in het straatbeeld van Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Door elkaars politieke realiteiten te accepteren en geen destabiliserende gevoelens aan te jagen breng je een soort van Zijderoute tot stand waarbij de handelsbelangen primeren.  De daarmee gepaard gaande verluchting en verlichting voor de burgers, en met betrekking tot Rusland, een gebrek aan een hoger religieus doel  leidt economische assimilatie uiteindelijk tot het neerhalen van nog bestaande barrières. Maar dat was een te moeilijke opgave voor politiek dogmaticus annex politiek en intellectueel lichtgewicht Hillary (Hilarious) Clinton. Clinton benadrukte tegenstellingen in tegenstelling tot wat de Russische tsaren deden, namelijk het raam naar het Westen openzetten. Je ziet die actieve weidse blik ook terug in de geschiedenis van de Tsaren en de culturele invulling daarvan. We gaan terug naar Odessa.

Italiaanse architectuur (museum) in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In de stad zie je ook duidelijk de Franse en Italiaanse architectonische invloeden.Bij de bouw van de huidige stad die aanving in 1794 moest Odessa een oog, een raam en een poort naar westelijk Europa zijn. Tsaar Peter de Grote was in Nederland al kennis en vernuft komen halen. Inzake Odessa werden architecten, kunstenaars en andere creatieven aangetrokken om de stad een gezicht te geven.

De Russische tsaren hebben altijd een die blik op het westen gehouden. Een hele plus een kwart eeuw later namen de Bolsjewieken (communisten) de macht over. De Romanovs werden vermoord. Stalin werd de heerser en de Sovjet Unie ging op slot.

Plaquette Buitengewone Diplomatieke Misse 1920-1922 van Oekraïne in Den Haag, Nederland Foto: © Peter-Vincent Schuld

Oekraïne mocht even na de val van het Tsarenrijk van de onafhankelijkheid proeven maar werd opgeslokt door de USSR. In Den Haag herinnert alleen nog een plaquette met daarop de mededeling dat in het bewuste pand aan de Kneuterdijk ooit de diplomatieke missie van Oekraïne gevestigd was.

Sovjet militair materieel dar in gezet werd tegen de Nazi´s in het openlucht museum in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nazi-Duitsland werd ook de vernietigende agressor ten oosten van Polen richting met de Sovjet Unie met meer dan 20 miljoen doden aan de kant van de Sovjets. Een wonde die nog steeds niet genezen is. Na de val van het communisme werd alles deels anders. Oekraïne hernam haar onafhankelijkheid. Maar er bleef altijd wrevel tussen Moskou en Kiev. Een broedertwist?

Zicht op de haven van Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Vooraleer we verder gaan moeten we toch even nog verder de geschiedenis induiken en tot de vaststelling komen dat Oekraïne en Rusland eigenlijk broers van elkaar zijn in de familie van Slavische landen en volkeren. Sterker zelfs, in de 10e en 11e eeuw was Oekraïne de machtigste staat binnen Europa. Het droeg alleen een andere naam namelijk  Kyivan Rus ook wel bekend als Kievan Rus. Maar u zult misschien zeggen ¨stop, ik begrijp het even niet.” “Oekraïne had ooit een naam met “Rus” erin verwerkt, en ze staan nu tegenover de Russen, mis ik iets?” Ja dat doet u wellicht inderdaad. Herinner u de aanduiding van het gebied van hierboven, luidend “Het land van Roes”  (in het Latijn Ruthenia) met in Oekraïne,  Griekse, Perzische en Armeense sporen in het DNA uit de lange voorgaande geschiedenis. Het land van Roes omvatte noordelijk Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en oostelijk Polen en kreeg de naam Rusia.

Vrouwen van diverse etniciteiten verkopen boemen in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld


De Mongolen vielen binnen, er waren interne twisten (wat is nieuw?) en raakte verzwakt. Dit leidde rond 1400 na chr. tot de inlijving bij het Groothertogdom Litouwen en zodoende ingebed in het Pools-Litouwse gemenebest. Weer een eeuw plus een kwart later waren de Ottomaanse Turken die Oekraïense stad Odessa innamen er een Turkse kolonie van maakten. De Ottomanen werden er tijdens een van de Ottomaans-Russische oorlogen in 1792 door de Russen en de Kozakken er weer uitgeschopt.

Materieel van het Rode Leger (Sovjets) ten toon gesteld in een openlucht museum in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik zei u al, het gebied gaat al eeuwen gebukt onder veroveringen en oorlogen.  Er moet alles aan gelegen zijn om de regio en haar inwoners te vrijwaren van geweld. Maar daarvoor zijn twee partijen nodig. Alleen de vinger uitsteken naar Rusland zou niet eerlijk zijn. Oekraïne is in de afgelopen decennia ook wat opportunistisch geweest door te denken dat het zomaar ingebed kon worden in het deel van Europa waar u en ik woonachtig zijn. Cultureel zou het niet een heel groot probleem zijn. Litouwen en Polen maken ook deel uit van “ons” Europa.

Marktkraam met vrouw en zwerfhonden in Odessa, Oekraïne
Foto © Peter-Vincent Schuld

Echter ook het Rusland van vandaag wil een rol spelen op het wereldtoneel als zelfstandige speler en als leidende staat binnen de Euraziatische Economische Unie. Rusland ziet broer Oekraïne het liefst tot deze unie toetreden. Oekraïne zocht toenadering tot de NAVO en dacht zelfs aan een lidmaatschap, maar dat zou nooit door Moskou geaccepteerd worden. Een versmelting van de politieke systemen van de Europese Unie en die van de Euraziatische Economische Unie is op dit moment totaal niet aan de orde. Immers de politieke systemen en de democratische staatsvormen zijn te verschillend. Het politieke systeem wat we binnen de EU hebben zou direct tot hopeloos bloedvergieten leiden binnen landen als Rusland en Kazachstan.

Straatbeeld in Odessa, Oekraïene
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Hoe vervelend sommigen het ook vinden om te horen. Alles wat we hierboven noemen geeft aan dat de geschiedenis leert dat de natiestaat niet bestaat en louter een pragmatisch-strategische duiding is om bestuurlijke grenzen en invloedssferen aan te geven, die geen enkele rekening houdt met de historische, culturele en etnische realiteit. Het is in bestuurlijke zin  een “maakbare samenleving” of “eengemaakte en afgebakende samenleving” die meestal louter een bestuurlijke cohesie kent maar geen cultureel noch etnische. Het klinkt als vloeken in de kerk voor zowel de aanhangers van het rechts identitair denken als wel het identiteitsdenken vanuit woke-beweging. Ver weg van elk realisme.

Een andere realiteit is dat in 1954 Nikita Chroetsjov De Krim (Oblast) bestuurlijk vanuit de Opperste Sovjet (Moskou) verplaatste naar het bestuur van de Sovjetrepubliek Oekraïne. Maar dit schiereiland waar de meeste mensen Russisch spreken, en Russisch zijn, behoort eigenlijk gewoon toe aan Rusland, daar het de historische realiteit was. De grootste “interne” tegenstanders van de Russische inlijving vormen naast de Oekraïners de islamitische Krim-Tataren die thans onder de Russische duim zich wat koester moeten houden.

Wie kent de regels van het politieke spel? Op de foto spelen mannen domino op straat in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Laten we gewoon even eerlijk zijn: Het politieke spel, de spelregels of juist het gebrek aan spelregels bepalen anno 2021 of wij in dit deel van Europa de Russen als vijand beschouwen en of de Russische bevolking ons als vijand beschouwen. Wederzijds is er een ongekend groot wantrouwen. Dat is een pijnlijk gegeven omdat op menselijke gronden er geen enkele reden is om een hekel aan elkaar te hebben. Er staat vandaag de dag geen communistische ideologie in de weg noch hoeft het Russisch leger ten strijde te trekken tegen zoals de Russen het zelf zeggen “het fascistische Duitsland” uit de tijd van het Derde Rijk van Hitler. De geschiedenis is dynamisch. Er gebeurt van alles; Oorlogen, migratie en niet te vergeten, het spel genaamd politiek.

Nee, de zaken vandaag  liggen eenvoudiger en complexer tegelijkertijd. Voor Rusland is het al meer dan 15 jaar lang een doorn in het oog dat Oekraïne geen lid is van de door Moskou gedomineerde Euraziatische Economische Unie en dat Oekraïne haar liefde heeft verklaard aan de Europese Unie en de NAVO.  Voorop gesteld, het lijkt, en ik zeg met nadruk lijkt, in het nadeel van President Poetin uit te gaan vallen als hij Oekraïne binnenvalt. Oekraïne kan financieel een oorlog al helemaal niet aan.

Beter om bloemen te geven als blijk van waardering of genegenheid dan ze op het graf van iemand te moeten leggen. Op de foto vrouw verkoopt bloemen in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een nieuwe militaire interventie zou Rusland opnieuw financieel zwaar opbreken. Immers het voeren van een militaire actie, zeker met een onzeker resultaat is economisch zeer riskant en kan ook de positie van de Russische president Poetin in problemen brengen. In de politiek bestaan er net zoals in het mensenleven geen absolute zekerheden met de uitzondering dat een politiek leven en een mensenleven ooit eindigt en dus sterfelijk is. Onder crisisomstandigheden kunnen beide vormen van overlijden een causaal verband hebben en dus tegelijkertijd plaats vinden. Het op gang brengen van een militaire machinerie zonder dat daar een  einddatum op kleeft omdat niet geweten is hoe de internationale gemeenschap reageert valt moeilijk te financieel te begroten. Tegelijkertijd worden bij een gewapend conflict de valutastromen vanuit de EU minder. Immers Duitsland heeft al aangekondigd dat de Nord Stream pijpleiding van Rusland naar Duitsland gewoon niet in bedrijf genomen wordt en er dus geen Russisch gas via die weg naar Europa zal vloeien. Tegelijkertijd zullen bij een Russische militaire actie tegen Oekraïne de huidige gasleveringen  via de pijpleidingen die in transit door Oekraïne gaan mogelijk ook gestaakt worden. Rusland geen valuta van bij ons en wij? Geen Gas?. Nou nee.

Een oudere vrouw met een militaire Sovjet-onderscheiding verkoopt kranten op straat in Odessa, Oekraïne
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De Amerikaanse president Biden kan niet wachten tot de gasleveringen uit Rusland aan Europa gestaakt worden. Nu reeds is er een “Gas-Ferry” tussen de VS en Polen en Joe Biden kan namens de Amerikaanse gasleveranciers niet wachten tot de grote tankers met LNG naar Europa kunnen uitvaren.  Echter de schaarste in zulk een situatie drijft de prijs ten voordele van onze Amerikaanse vrienden op.

En wat leest de burger, zoals deze vrouw in Odessa, Oekraïne morgen in de krant?
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar hier wordt mijnheer Biden weer wat hypocriet en vergeetachtig. Dan hebben we het niet over futiliteiten maar over seniliteiten.Op de klimaatconferentie liep Biden alles te doen voor de klimaatverandering. Nou ik vrees dat we dat met een korreltje zout moeten nemen. Immers reeds nu verplaatsen de V.S. een stevig aantal troepen plus materieel naar gebieden binnen oostelijk gelegen NAVO-lidstaten die een rol spelen in het huidig spel (Polen e.v.). Bij een gewapend conflict tussen Rusland en Oekraïne zullen de LNG-tankers vanuit de VS met het verbruik van stookolie maar Europa opstomen. Deze schepen worden dan een zeker oorlogsdoel. Onderweg zullen ze mogelijk geëscorteerd moeten worden door NAVO-schepen om eventuele aanvallen van Russische zijde tegen te gaan. Gaat er toch een LNG-tanker de lucht in, komt daar nog eens een hoop niet ingecalculeerde C02-uitstoot bovenop wat weer niet past in het door Biden geschetst plaatje.

Laten we hopen dat de verschillende generaties in Oekraïne zoals op de foto gemaakt in Odessa een hoop menselijk leed bespaard blijft
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Moraal van het verhaal:
Wie zijn geschiedenis niet kent, kent zijn toekomst niet. Aanschouw het haantjesgedrag aan de grenzen en stuur als Europese Unie aan op een dialoog tussen Rusland en Oekraïne en kies formeel geen partij. Alleen met die wijsheid spaar je op langere termijn een hoop mensenlevens en stabiliseer je voor langere tijd het gekrakeel tussen de gebrouilleerde broers en buren onderling, daar in die aanpalende achtertuin van de EU.
Want meer is het niet.