Analyse: Wit-Rusland heeft laatste krediet verspeeld met gedwongen landing vliegtuig RyanAir

0
493
Vliegtuig van RyanAir Foto: Christel Dubos / Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Aan de oostelijke buitengrenzen van de Europese Unie ligt Wit-Rusland. Een land dat geregeerd wordt door president Loekasjenko. Afgelopen weekend zette een toestel van RyanAir koers van het Griekse Athene naar Vilnius, Litouwen. Een vlucht van het ene EU-land naar het andere EU-land. Een Schengen-vlucht. Het toestel vloog met toestemming boven Wit-Russisch grondgebied om Vilnius te bereiken. Dan volgt er een onderschepping door een toestel van de Wit-Russische luchtmacht. Er zou zogenaamd sprake zijn van een bommelding. Het toestel werd gedwongen om te landen op de luchthaven van het Wit-Russische Minsk. Aan boord bevond zich de Wit-Russische journalist en opposant van het regime Roman Protasevitjs. Hij werd samen met zijn vriendin gearresteerd. Journalist Protasevitsj riskeert in Wit-Rusland de doodstraf.

Wit-Rusland, een geval apart op het Europese continent. Samen met de stadstaat Vaticaanstad maakt het land geen deel uit van de Raad van Europa, dat zetelt in het Franse Straatsburg. Dit in tegenstelling tot buurland Rusland dat wel lid is van de Raad van Europa. Derhalve is Wit-Rusland geen verdragspartner in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en kan het min of meer ongestraft doen en laten waar het Wit-Russische regime zin in heeft. De Europese Unie is des duivels, eist vrijlating van de journalist en zijn vriendin en belijdt met de mond in ieder geval harde sancties. Wit-Rusland zegt rechtmatig gehandeld te hebben daar er een bommelding binnen zou zijn gekomen. De Europese Raad van Staats- en regeringsleiders stelt dat het om een nepmelding ging. Dat laatste lijkt meer dan aannemelijk.

Vlag Wit-Rusland

De inlichtingendiensten van de lidstaten van de Europese Unie en die van de  lidstaten van de NAVO hebben duidelijk gefaald in het inzicht krijgen in de strategie die Wit-Rusland zou gaan kiezen om zichzelf  te gaan profileren. Maar het absolutisme waarmee Loekasjenko de macht in handen probeert te houden, dit ten koste van de burgers die vrijheid eisen, daarvoor reeds op straat kwamen en waarbij demonstranten het leven lieten is ongekend maar niet onomkeerbaar. Ook Loekasjenko heeft niet het eeuwige leven, niet in de letterlijke noch in de figuurlijke zin van het woord. 

Maar hoe dan ook, met deze actie heeft het Wit-Russische regime duidelijk gekozen voor een provocatie die zijn gelijke niet kent in de relaties tussen de Europese Unie en haar lidstaten enerzijds en Wit-Rusland anderzijds. Meer en meer komt Wit-Rusland alleen te staan in de gemeenschap van landen op het Europese continent. Ook buurland en grote broer Rusland zal niet oneindig Loekasjenko blijven steunen. Maar het zal van Europese initiatieven om de relaties met Rusland te verbeteren afhangen, hoe lang Moskou nog de hand boven het hoofd houdt van Loekasjenko.

De Europese top die grotendeels handelde over de relaties met Rusland van maandag en dinsdag jongstleden eindige wat halfslachtig met grote woorden en weinig krachtige en effectieve maatregelen.  Is het misschien een gebrek aan instrumenten om het Wit-Rusland te straffen voor deze schending van het internationaal luchtvaartrecht?  Welke maatregelen zijn effectief en proportioneel en hinderen niet verder de toch al moeizame relaties met Rusland. Welke ruimte laat je?

Alles hangt af van de kennis die je over een land en het regime hebt. Daar komen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten weer om te hoek kijken. Hebben zij zich niet te veel op Rusland gefocust en daarmee Wit-Rusland een beetje uit het oog verloren? Zijn alle relevante inlichtingen wel gedeeld tussen de EU-lidstaten onderling? Welke lidstaat houdt eventueel inlichtingen achter de hand om deze later te laten dienen als wisselgeld en hoe zit het met de vergaarde inlichtingen door “niet EU-lidstaten” die deel uitmaken van de NAVO?


Het is letterlijk balanceren boven een vulkaan. Een enkele stap verkeerd en je riskeert een gewapend conflict met veel burgerdoden. Vooropgesteld, de Europese Unie is een economische machtsfactor met een deels eengemaakt buitenlands beleid maar zonder gezamenlijk defensie-apparaat, waardoor het wel kan grommen maar niet kan bijten alvorens één van de lidstaten gebeten wordt. Dat is nu het het probleem. Het betrof een Iers vliegtuig (RyanAir), dat vloog van Athene naar Litouwen, alle drie Europese lidstaten, maar koos ervoor om het luchtruim te kiezen van een land waarvan geweten is dat het nu niet bepaald vriendelijk staat ten opzichte van de Europese Unie.

Toch was het juist EU-lidstaat Polen die om humanitaire redenen op 24 april en 4 juni van het afgelopen jaar gigantische konvooien van brandweer, civiele bescherming en medische noodhulp naar Wit-Rusland stuurde om te helpen met desinfecteren en het verlenen van medische bijstand gedurende de coronacrisis. Als de nood het hoogst is, staan de Polen altijd vooraan om hulp of bijstand te verlenen. Als stank voor dank schoffeerde president Loekasjenko op 28 augustus van het vorig jaar de Poolse buren door de Polen te beschuldigen van het plannen van een inname c.q. bezetting van Wit-Russisch grondgebied. Deze feiten zijn grotendeels buiten de kennisname van de West-Europese nieuwsconsument gebleven.

Niet alleen de verkiezingen en de protesten van de Wit-Russische bevolking die bloedig werden neergeslagen, maar tal van andere politieke feiten hadden de inlichtingendiensten hun alarmbellen moeten laten rinkelen. Wit-Rusland is, hoe je het ook went of keert een veroorzaker van intriges op het Europese continent en speelt een nadrukkelijke rol in het uitspelen van Rusland tegen de Europese Unie en vice versa. De inlichtingendiensten lieten het of afweten, of hun ambtsberichten verdwenen in de onderste lade op de ministeries van Buitenlandse Zaken in de EU en bij de EU hoge buitenlandvertegenwoordiger Josep Borell. Gelet op de flater die Spanjaard Borell de laatste keer sloeg in Rusland en blijkt geeft geen adequate kennis te hebben van de situatie ten oosten van Polen stelt zich de vraag of Borell geen enkeltje Brussel-Spanje verdient te krijgen. De socialist Borell is noch inhoudelijk noch intellectueel toegerust om dit soort van lastige politieke situaties het hoofd te bieden. Om in de termen van vandaag te spreken; Borell is vlees noch vis noch vegan. Drie maal niks blijft niks, maar wel extra niks.

Toestel van KLM stijgt op vanaf luchthaven Schiphol, Amsterdam, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

KLM

Wanneer zo’n flagrante schending van het internationale luchtvaartrecht heeft plaatsgevonden, dan mag je verwachten dat andere luchtvaartmaatschappijen ietwat voorzichtiger zouden optreden. In het geval van het miljarden aan Nederlandse staatssteun verslindende KLM, iets waarvan het Europees gerecht op vordering van RyanAir heeft gesteld dat de Europese Commissie hier onrechtmatig toestemming voor heeft verleend, wordt het verhaal wel heel wrang.

Het is onbegrijpelijk dat KLM ondanks de oproep van de Nederlandse premier Rutte aanvankelijk er voor koos om boven Wit-Russisch grondgebied te blijven vliegen. Pas na aanhoudende politieke druk veranderde KLM letterlijk en figuurlijk haar koers.  KLM heeft haar eigen veiligheidsapparaat met analisten die klaarblijkelijk zelf niet in staat zijn om inschattingen te maken. Of KLM wordt niet goed bevoorraad met informatie van de Nederlandse inlichtingendiensten. Maar ook zonder bevoorrading met adviezen en informatie had de dienstdoende chef de tegenwoordigheid van geest kunnen hebben om naar wijsheid te handelen, gelet op de ernst van het incident. Deze arrogantie vanuit KLM is ronduit misplaatst.


MH17

Het neerschieten van MH17 boven het grondgebied van Oekraïne door separatisten komt  ineens in een ander daglicht te staan. Het betrof een zogeheten codeshare flight tussen Malaysia Airlines en KLM. Heeft het hier ook aan inlichtingen ontbroken of zijn er verkeerde afwegingen gemaakt door het veiligheidsapparaat van KLM? Dit is iets wat ik al een tijd agendeer, maar waar Nederland het zwijgen toe doet. Boven oorlogsgebied vliegen brengt risico’s met zich teweeg en het is aan de inlichtingendiensten en aan de eigen veiligheidsdiensten van de luchtvaartmaatschappijen om hun vluchten niet boven gevaarlijk gebied te laten vliegen.  Juist op de dag de rechtbank een schouw nam bij het wrak van MH17 dat gereconstrueerd staat in een hangar op de militaire vliegbasis Gilze-Rijen moeten we ons toch de vraag stellen of de Nederlandse Staat en KLM medeverantwoordelijk zijn voor deze tragedie zoals ik al eerder schreef. Immers niet bewezen kan worden dat MH17 intentioneel als burgerluchtvaart-toestel uit de lucht is gehaald.



Met conclusie

Het werk van inlichtingen- en veiligheidsdiensten en hun analisten is onontbeerlijk om een veilige en stabiele wereld te bevorderen. Echter de vraag stelt zich meer en meer of onze inlichtingendiensten en hun analisten wel kundig genoeg zijn om dit soort geopolitieke problemen te kunnen analyseren en te indexeren. Als je alleen maar napraters hebt die het achterwerk van hun chef spreekwoordelijk schoonlikken en niet met de vuist op tafel slaan als ze tot andere inzichten komen uit angst voor het verliezen van hun job en hun security clearance, dan heb je een probleem.

Ik vrees dat dit maar al te vaak het geval is in de lidstaten van de Europese Unie, maar ook in de overige staten die lid zijn van de NAVO. Als je het spel niet kent en de ongeschreven spelregels niet kunt decoderen ga dan de plantjes water geven. Deze branche vraagt om professionals die tegendraads kunnen denken en niet bang zijn om hun ambtelijke en politieke chefs de oren te wassen.

De Wit-Russische president Loekasjenko heeft een politiek mijnenveld in werking gezet door het aan de grond zetten van de RyanAir-vlucht. Loekasjenko heeft handig gebruik gemaakt van de slechte verhoudingen tussen Rusland en de Europese Unie en denkt daar nu garen bij te kunnen spinnen waarbij het thans 2-0 is voor Loekasjenko. Zie deze achterstand maar eens zonder risico’s in te halen.