De Avonddenkers: Peinzen over de postmortale zorg in corona-tijden

0
Afscheid van een eenzame overledene in Amsterdam, Nederland Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Vanaf het begin van de Coronacrisis stel ik mij een aantal serieuze vragen. Ik was voornemend om een filosofisch stuk te schrijven over het verschil tussen de natuurlijke beschaving en de geconditioneerde beschaving.


Maar is het nu zinvol om te zoeken en af te dwalen in de  diepe spelonken van de filosofie? Misschien later eens, als ik de tijd heb om eens een volle week aan een verhaal te schrijven en te schrappen om vervolgens weer van voor af aan te beginnen.

Vooropgesteld is ieder individueel verlies van een naaste een intrieste zaak.
Een mensenleven is iets kostbaars, een dierenleven is iets kostbaars.
Net zoals u breek ik ook in stukken wanneer ik een dierbare verlies.
Laten we deze hele crisis eens vanuit een werelds vogelperspectief bekijken. Wat is dan de grote gemene deler?


De dood, de zwarte, gruwelijke, onvermijdelijke dood. De dood die u en mij ieder moment kan overvallen. Met ons lichaam een strijd aangaan. 
De strijd tegen het ontnemen van de adem. Is de dood een boosdoener? Is de dood de vertegenwoordiging van het kwaad?

Uitvaart van iemand die in eenzaamheid gestorven is in Amterdam, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De dood is niets meer en niets minder dan een werking van de natuur die ook op een onnatuurlijke wijze kan toeslaan De dood is een taboe. De dood zorgt voor angst. De dood zorgt voor paniek. Een waardig afscheid biedt troost en zingeving. Een waardig afscheid is een instrument om het leven na de catastrofe van het verlies weer op te pakken en zodoende weer mee te draaien in de samenleving.

Ik neem u mee naar Italië, naar Bergamo. Daar waar het leger kisten met stoffelijke overschotten van corona-slachtoffers ophaalde om ze over te brengen naar begraafplaatsen elders.

De wetenschap dat je van je papa, mama, broer of zus geen afscheid kunt nemen en dat hun kisten in een vrachtwagen geladen worden helpt niet bij de rouwverwerking en werkt posttraumatische stressstoornissen in de hand. PTSS kan op zichzelf weer leiden tot gedragsverandering waar de persoon zelf, zijn naaste omgeving of de samenleving mee geconfronteerd wordt. Uit de ene tragedie kan een andere ontstaan.


Het zelfde geldt voor de beelden die we uit New York binnenkregen. Koelwagens voor ziekenhuizen, stoffelijke overschotten verpakt in een lijkzakken om vervolgens met een vorkheftruck in een trailer te worden geladen door mannen in witte pakken.


Om over het achterlaten en niet verwijderen van stoffelijke overschotten in de straten van het Midden-Amerikaanse Ecuador nog maar te zwijgen.

Ja, er is een verhoudingsgewijs hoge mortaliteit. Dat is ingrijpend genoeg. Ja, voor een hoog percentage van de overledenen is het een vooruitgeschoven lotsbeschikking geweest. Ouderdom, zwakke gezondheid, aandoeningen etc. Het is het pieken van de cijfers in omgevingen die de piek niet aankonden, die het extra tragisch maken. Maar het drama wordt in de beleving van de mens nog groter en misschien wel extreem disproportioneel als de dood op zo’n plastische en klinische wijze, zonder een vorm van individuele waardigheid geëxposeerd wordt. Intentioneel wordt hier de waardigheid niet gebroken, bestuurlijk wel.

Ja, het levert dramatische beelden op die pakkend zijn.

Zijn die rijen met groene legervrachtwagens met lijkkisten wel nodig?
Immers het roept bij de bevolking, hoe onbedoeld ook, onnodige associaties op zoals een gewapend conflict.


Is er geen andere manier?

Bij de ramp met de MH17 werd het team Bijzondere Uitvaarten van Monuta meteen geactiveerd. Een waardige postmortale zorg bij calamiteiten helpt niet alleen om de nabestaanden te helpen in het rouwproces, het helpt ook om gevoelens van verdriet, onrust en paniek in een (internationale) samenleving op een behoorlijke manier te kanaliseren.


Als je weet dat er veel mensen gestorven zijn of gaan sterven, dien je bovenstaande overwegingen ook voorafgaandelijk mee te nemen in je crisisplannen.

Logo van Monuta, Team Bijzondere Uitvaarten


In Nederland werd een militaire faciliteit gebruikt om buiten het zicht van het publiek onderzoek te kunnen verrichten op lichamen en deze voor langere periode op te slaan.

Ja, dat was in Italië en in New York ook mogelijk geweest.
Wisten de crisismanagers in Italië dat de sterftecijfers gingen pieken? Ja, het verloop van het ziektebeeld maakte dat al snel duidelijk. De kosten van postmortaal transport, dus het inhuren van rouwwagens en overbrengwagens wegen niet op tegen de maatschappelijke onrust die het inladen van lijkkisten in militaire trucks tot gevolg heeft.


Hoe goed en waardig de militairen, die met deze zware taak belast waren, het ook bedoeld hebben. Hen valt niets te verwijten, integendeel.


De koelwagens, die aanhoudend beladen worden met gestorvenen voor de ziekenhuizen in New York, deel laten uitmaken van het straatbeeld onder rampenomstandigheden is een kapitale misser in de rampenbestrijding.
Het delven van massagraven voor hen die geen familie of centjes hadden op Hart Island idem. Dat kan ook op een waardige manier.

Rouwwagen bij uitvaart.
Foto: © Christel Dubos/Schuld

Wijselijk was het geweest wanneer de overledenen, ook al zijn de getallen groot, over waren gebracht naar een militaire faciliteit.
Daar had men de lichamen middels balseming kunnen conserveren. Daar had men kunnen  voorzien in bewaring, desnoods in koelwagens. Zolang het maar uit het publieke oog is, om na de afloop van de crisis de lichamen terug te geven aan de nabestaanden zodat zijn in alle sereniteit gespreid afscheid hadden kunnen nemen van hun geliefden. Middels een lichte balseming c.q. thanatopraxie genoemd is een lichaam voor ongeveer 10 dagen te conserveren.

Het aantal slachtoffers is niet de accelererende factor van de onrust en paniek, hoe vreselijk deze aantallen ook zijn. Het is de wijze waarop er met de stoffelijke overschotten wordt omgegaan. De associaties in het menselijk brein zijn onder angst, stress en paniek ontembaar en amper te kanaliseren.


Postmortale zorg onder rampenomstandigheden is in sommige landen een vergeten kindje. Bij een ramp, worden vaak ad hoc beslissingen gemaakt.
Een goede en waardige postmortale zorg bij crisisomstandigheden draagt bij aan het stabiliseren van een ontwrichte samenleving.
Het is eveneens essentieel in de collectieve rouwverwerking. Een waardige postmortale zorg toont aan, dat ook als de dood massaal heeft toegeslagen, de grondslagen van de beschaving niet verlaten worden.