DE AVONDDENKERS: SPOT EN DE SPOTPRENT ZIJN DOOD

0
350
Een inventieve naam met wat spot: Een trailer van transportmaatschappij GOD Guaranteed Overnight Delivery in New York Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Bernd Timmerman


De beste cartoon die nog nooit gemaakt is laat een prostituee zien die oraal een tekenaar zijn scherpe pen bevrediging geeft waarbij de laatste zegt dat zij misschien toch niet het oudste beroep ter wereld heeft.

Het gezicht van de courtisane toont Aphrodite die de spot drijft met Morpheus die in extase zijn fantastische droom in een donkere grot ziet verdwijnen.

De werkelijkheid heeft immers nooit bestaan.


Daar lijkt het steeds meer op: het langzaam uit zicht raken van de spottende  tekeningen doordat mensen nachtmerries in plaats van dromen najagen. Het leven zo overserieus nemen dat zelfs glimlachende mensen om iets dat of iemand die voor jou belangrijk is een steen des aanstoots kan zijn.

De dood van een handelsreiziger is er werkelijk niets bij. De zeepbel van ieders bestaan mag minder dan ooit uit elkaar vallen. Alles is heilig en spot is een blasfemie. Het plaatsen van ideeën, ismen, personen en natuurlijk goden op voetstukken.

Het schilderij Guilty By Innocence van de kunstenaar Peter Jerome Het werk lijkt de spot te drijven net een gekrusigde Jezus, maar niets is minder waar. Het hondje kan natuurlijk niet weten dat de man aan het kruis Jezus is. Sterker zelfs, hoe kan Jezus kwaad worden op een onschuldig hondje? Wat de een opvat als een belediging middels een schilderij dat de spot lijkt te bedrijven, lijkt en blijkt juist een tegenovergestelde betekenis te hebben.
Schilderij: Peter-Jerome Foto: Peter-Vincent Schuld

Met een heilige oorlog tegen de maker van de prent die spot laat zien. De zelfcensuur onder dwang in de 21ste eeuw.


De New York Times is op 1 juli gestopt met het plaatsen van de politieke cartoon in de internationale editie. Met de verklaring dat het besluit genomen was om de twee edities – de Amerikaanse en de internationale- te stroomlijnen. De stroom aan kritiek op de recente geplaatste cartoon waar de Israëlische premier Netanyahu afgebeeld was als blindengeleidehond van president Trump speelde geen enkele rol… De geschiedenis leert ons in dit geval dat je zowel met kogels van moslims als met woede van joden cartoonisten letterlijk of figuurlijk de nek kunt omdraaien.


Want herinnert u zich deze nog? 

Op 7 januari 2005 drongen zwaarbewapende mannen met baarden – die het lachen nimmer hebben geleerd – de redactie van het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo binnen om te tonen dat schieten op tekenaars wel een dozijn redenen aan lijken geeft. De aanval op de spotprent is zo een voorbode van het einde van de geschiedenis van de in vrijheid levende mens. De donkere niet-lachwolken hangen boven ons seculiere hoofd.

Waarom is spot ineens verboden?


In de oudheid werden Romeinse heersers al belachelijk gemaakt op de muren van de stad en ook toen al leidde de cartoon soms tot een geweldsuitbarsting bij de despoot of bij de volgers. Terug naar Frankrijk’s historie met de prent. “S’ils n’ont pas de pain qu’ils mangent de la brioche!”, dat riep Marie Antoinette mogelijk als reactie op de honger van haar volk.

Ze was humeurig, oppervlakkig en egoïstisch, en Godzijdank hadden de burgers geen brood maar konden ze nog wel lachen om de vileine spot, al dan niet in aanwezigheid van een bovengemiddelde of juist kleine koninklijke dildo. Robespierre en Napoleon waren eveneens onderwerpen van tekeningen.

Niemand werd gespaard. Daarna liet de negentiende eeuw een vorm van repressie en censuur liet zien. De autoriteiten die de lachende mens, die het vrij moeilijk had, een eufemisme, als vijand zag. In meer landen dan Frankrijk alleen.


De 20ste eeuw, die vanzelfsprekend de gevaarlijke zwakke kant van spotprenten liet zien, maakte de weg vrij voor een bevrijde individuele mens die ruimte had voor spot, en nog meer voor zelfspot. Die zwarte kant is het misbruik van tekeningen om anderen in propagandastijl, en bij herhaling, te stigmatiseren en zo de voedingsbodem te leggen voor haat en geweld. Propaganda als reclame van de duivel in Der Völkischer Beobachter. De Jood neergezet als de vijand. 


Nazi’s en humor, Duitsers hebben nog altijd een ironietekort. Zo kan een regime spotprenten als wapen gebruiken en de lijn tussen spotprent en propaganda is vaag. Bij herhalende éénzijdige spot waarbij de tekeningen ideologische doelen hebben is het tijd om in penverzet te komen. 
Echter spottende cartoons horen bij de vrijheid van meningsuiting, zoals plantaardige bitterballen op een groen feest, toeterende claxons bij een Turkse huwelijks mars of zwarte pieten bij een ouderwets blank kinderfeest. Het is de basis omdat tekeningen er eerder waren dan woorden.

Cartoonisten zijn de “teken-narren” van iedere tijd. 
We hebben narren in beeld, geluid en woord nodig om te voorkomen dat er ‘niet leuke’ dictaturen ontstaan en ook om gewoonweg een omkering of juist realiteit van de absurde werkelijkheid te laten zien.Mensen hebben momenten nodig waarbij de hiërarchieën omgedraaid zijn, de omkeringsfeesten en dus ook cartoons.

De Spot drijven met degenen die op de hoogste zetel zit. Onaantastbaarheid tastbaar maken en realiteit in schokken tonen. Bezinning op de realiteit om ogen soms te openen.


Want spotprenten geven belangrijke gebeurtenissen een duiding, een gezicht en een beeld om over na te denken. Symbolen die voor landen, organisaties, partijen, bedrijven of personen staan met motieven van de tekenaar om aandacht te vragen voor een issue. Waarbij het om meer gaat dan alleen het glimlachen. Er is een boodschap verscholen die veel verder gaat dan iets of iemand belachelijk maken.


Natuurlijk zijn er de oerpersonen van spot die tijdloos zijn. Zoals de heks, de gierigaard of de despoot. Vaak schuilt er achter deze prenten een dubbele bodem om wel degelijk een serieuze ontwikkeling aan te kaarten. Geen politicus ontloopt zo de kans om een karikatuur van zichzelf te zien in de krant van gisteren.

Beeldje ter nagedachtenis van Machteld ten Ham, die van Hekserij werd beschuldigd en wiens leven eindigde op de brandstapel in ‘s-Heerenberg in 1605
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Het lijkt er alleen op dat de spotprent in het verdomhoekje is gekomen doordat sommigen zich zo gekwetst voelen en hun heilige thema’s tot onbespottelijk maken. En dat is een vorm van bedreigende censuur.
Op 30 september 2005 verscheen in het dagblad Jyllands-Posten een serie van twaalf cartoons over de profeet Mohammed. Iets meer dan een half jaar nadat 12 lijken waren opgeraapt op een redactie in Parijs. De tekening van Mohammed met bomtulband maakte de Deen Kurt Westergaard tot één van de zwaarst bedreigde cartoonisten.

De bedreiging werd bijna ten uitvoer gebracht. Ondanks de politiebewaking wist een fanatieke moslim het huis van Westergaard binnen te gaan bewapend met een mes en een bijl. Het liep goed af, maar toont de waanzin.

Mensen zijn bang, ook de journalisten en zelfs politici. Kent u de grap van het kamerlid die nooit uit huis kan zonder bewaking?


In 2018 wilde de Nederlandse politicus Geert Wilders een cartoonwedstrijd uitschrijven. Iedereen met tekentalent mocht meedoen, voorwaarde was wel dat de cartoons de profeet Mohammed als onderwerp hadden.

De hel brak los. Rellen en protesten. De regering in Islamabad liet de Nederlandse zaakgelastigde weten ‘diepe zorg’ over te brengen ‘over deze moedwillige en kwaadaardige poging om de islam in een kwaad daglicht te stellen’. Nederlandse poltici deden het bijna voor de camera in hun broek en gingen diep door de knieën.

Niet om te bidden maar om te smeken. De angst regeert.


Maar het gaat niet alleen over cartoons met het stigma van blasfemie. Dat een verbod op godslastering nog steeds in het strafrecht van diverse nationale wetgevingen is opgenomen is tekenend voor deze tijd. Montesquieu draait zich om in zijn graf en velen met hem. In  l’Esprit des Lois van 1748 is Montesquieu duidelijk.

Wanneer de publieke vrede of de staatsveiligheid in het geding is, dan is straffende overheid aan bod.  Maar waar het gaat om al dan niet bewuste krenkingen van de God dan is er geen sprake van een misdaad. Want alles speelt zich hier af tussen mens en zijn God die zelf het moment van wraak bepaalt. Omdat God oneindig is, zal de wraak grenzeloos zijn, daar heeft God geen mensenhulpje bij nodig. 


Is de verlichting voor niets geweest? Het betreft niet alleen (zelf)censuur vanwege de angst voor fundamentalistische gelovigen. De humor, de (zelf)spot, de ironie en de glimlach zijn gewoonweg uit de samenleving aan het verdwijnen. De spotprent, de cartoon of de karikatuur is geen wapen van de moderne tijd tegen één godsdienst. Ieder thema met een poltieke, sociale, economische, technologische, religieuze of welk maatschappelijke bron dan ook kan en moet onderwerp zijn van spot. 


Of het nu om de zwarte of witte man gaat, de gelovige of ongelovige, de vleeseter of veganist, de man of de vrouw, of de rechtse of linkse politici, mensen voelen zich veel te snel slachtoffer van spot en kritiek, of als er een aanval op de opgebouwde identiteit plaatsvindt, een verkrachting van het onbevlekte lichaam door een tegenwoord of een tegenbeeld.

En vanuit dit mismaakt slachtofferschap pakken zij bikkelhard haatwoorden en wapens op om disproportioneel terug te slaan.

Slachtoffers kunnen immers geen daders zijn. De rest is bang, levend in de onderdrukking van het vrije woord en het vrije beeld. Natuurlijk  betekent vrijheid ook dat deze moet ophouden waar zij de vrijheid van anderen raakt, maar het oprekken van het begrip slachtoffer neemt groteske cartooneske vormen aan. 

Laat journalisten, kunstenaars, politici, schrijvers, cabaretiers, entertainers, regisseurs, denkers, doeners, iedereen ervoor zorgen dat maatschappij-,  culturele-, politieke- en religieuze kritiek niet door humorloze dogmatische schijnheilige haatdragende fundamentalisten worden omgebracht. 


Niet nu en nimmer ons door angst of absurde zelfcensuur laten leiden maar satire, parodie, sarcasme, ironie,  spot, polemieken, blogs, columns en artikelen volop internationaal en nationaal  inzetten tegen diegenen die geen relativering,  humor en zelfspot kennen en alleen maar haat, onderdrukking, geweld, vernedering en dood zaaien.

Voor alle martelaren van de satire, laten we een daar een geloof van maken:

De VrijheidsReligie.


Life’s a piece of shit

When you look at it

Life’s a laugh and death’s a joke, it’s true

You’ll see it’s all a show

Keep ’em laughin’ as you go

Just remember that the last laugh is on you

And always look on the bright side of life


Laten we over alles en iedereen spotprenten, narrige polemieken en satirische films maken. Alles moet kunnen in spotprenten en gaat het in jouw ogen te ver dan is de gang naar de rechter een keuze. 


Wie en wat is en was belangrijk genoeg om onderwerp van spot te zijn? Niets is heilig,behalve de vrijheid natúúrlijk.

Deze moet veilig zijn.

Laten we de (zelf)spot liefhebben.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here