De opzienbarende memoires van Brexit-onderhandelaar Michel Barnier

0
938
De eerste Brexit-onderhandelaar namens de EU, Michel Barnier inn het Europees Parlement in Brussel Foto: © Europese Commissie

door Koos van Houdt

De bergwandelaar Michel Barnier is geboren in de Haute Savoie op de grens met Zwitserland. Hij kent daardoor de bergachtige streken in Frankrijk als zijn broekzak. Hij wandelt er nog steeds. Nu beklimt hij mogelijk nog een nieuwe top. In de nabije toekomst liggen nog politieke functies open. Hij was verschillende keren minister in Franse kabinetten en zat in het Franse parlement. Om en om vervulde hij allerlei politieke functies binnen de Europese Unie. Maar de hoogst bereikbare ambten, president van de Franse Republiek en voorzitter van de Europese Commissie, bleven tot nu toe buiten bereik.

Persconferentie Michel Barnier in het gebouw van de Europese Commissie in Brussel, België Foto: © Europese Commissie

Michel Barnier beheerst als geen ander de verschillende beleidsportefeuilles van de Europese Unie. Wat hij nog niet wist toen hij op 27 juli 2016 werd benoemd tot eerste onderhandelaar met het Verenigd Koninkrijk over het voornemen tot uittreding van dat land, dat heeft hij de afgelopen jaren wel bijgeleerd. Nu liggen zijn dagboekaantekeningen onder de titel ‘La grande Illusion’ op tafel. Uitgegeven bij de Franse uitgever Gallimard. We horen de klok van Barnier tikken. Het waren de langste vijf minuten uit zijn leven. Tot hij op 24 december 2020 vaststelde dat de klok niet langer tikte.

Een anekdote uit het eerste hoofdstuk. 4 oktober 2016. In Brussel stappen vier mensen in de trein naar Den Haag. Ze hebben een urenlange treinreis voor de boeg. “Ik verbaas me erover dat de trein op zoveel tussenstations stopt”, schrijft de leidsman van het kwartet in zijn dagboek. Michel Barnier is met drie naaste medewerkers op stap. De eerste dag van een wekenlange reis langs 27 regeringscentra in de lidstaten van de Europese Unie.

Voor Mark Rutte komen de opmerkingen van Michel Barnier wellicht te laat. We lezen bij die datum 4 oktober 2016 de volgende recensie: “Mark Rutte draait er niet omheen. Hij is vriendelijk. Ik ben onder de indruk van de wijze waarop hij zijn kabinet heeft georganiseerd en hoe hij de belangrijkste ministers bij elkaar heeft gezet. De Nederlandse ministers geven uiting aan hun standpunt dat zij ons als onderhandelingsteam namens de Europese Unie volledig steunen. Voor de Nederlandse regering staan de belangen en de eenheid van de Europese Unie voorop. Tijdens de onderhandelingen zal dat zwaarder wegen dan de sterke banden die Nederland van oudsher heeft met het Verenigd Koninkrijk.”

Het Britse en Europese onderhandelingsteam, van rechts naar links: Michel Barnier, Ursula von der Leyen, Boris Johnson, David Frost
Foto: © Europese Commissie

Meer hoefde Barnier op dat moment niet te weten. Maar let eens op die datum. Begin oktober 2016. Barnier was benoemd tot onderhandelaar op 27 juli, net een maand na het referendum in het Verenigd Koninkrijk. Hij vertelt dat hij samen met zijn echtgenote Isabelle en enkele vrienden tijdens zijn vakantie op een terras zat ergens op het Italiaanse eiland Sicilië. Onmiddellijk begint hij in zijn hoofd zijn team te vormen. Het wordt Barnier niet moeilijk gemaakt.

Hij ziet dat de Britse politieke klasse hem onmiddellijk omschrijft als “de grootste vijand uit de Europese Unie”. De Britse pers was ooit geliefd in Brussel. De Financial Times uit Londen kreeg ooit de positie als huiskrant van de Europese Commissie. Wie journalist in Europees Brussel was, diende deze krant te lezen. Maar gewone Britten lezen deze krant niet. Die doen het met het oordeel in de Britse tabloids. En die hebben nog nooit één positief woord over de Europese Unie geschreven. Nog een wonder dat 48,8% van de Britten voor het lidmaatschap van hun land stemden. Maar het imago van topjournalistiek zijn de Britten nu buiten eigen land wel kwijt geraakt.

Meer dan een half jaar duurt het dan nog voor de onderhandelingen over uittreding op gang komen. Maar Michel Barnier benut die maanden vooraf op uiterst efficiënte en doelgerichte wijze. Aan de onderhandelingstafel zijn de Britten later geen partij voor hem. Zo zit hij al op 4 oktober bij de start van zijn rondgang langs 27 hoofdsteden bij Mark Rutte aan tafel.

David Frost and Michel BARNIER
Foto: © Europese Commissie

Het aardige van het vorige week verschenen boek is dat Barnier van zijn hart geen moordkuil maakt. Hij schrijft frank en vrij over zijn Britse tegenspelers. Zo beschrijft hij uitvoerig wat hij vindt van Theresa May die de kar lijkt te moeten trekken als opvolgster van David Cameron. Die leed door de uitslag van het referendum van 23 juni 2016 zijn grootste politieke nederlaag en stapte op. May is een prima persoon om mee op trekken, schrijft Barnier. Alleen was het aardig stom van haar dat ze al bij het begin van haar mandaat zich in alle kaarten liet kijken. Ze kon vervolgens niet meer fatsoenlijk onderhandelen.

Dat bleek ook wel uit de houding van David Davies, de eerste minister voor de uittreding. Aardige man, oordeelt Barnier, maar niet op de hoogte. Iemand die er maar een slag naar sloeg. Later worden de oordelen harder. Barnier heeft het niet op Boris Johnson. En de zittende minister Dominique Raab (buitenlandse zaken), die de laatste minister voor de uittreding was, komt er bepaald slecht vanaf. Raab is een harde, onsympathieke man die zonder nuances aan de onderhandelingstafel verscheen. Niet zijn type, aldus Barnier.

Maar er was ook een gentleman onder de Britse onderhandelaars, Olly Robbins. Barnier schrijft met lovende woorden over de secretaris-generaal, de hoogste ambtelijke onderhandelaar onder Theresa May. Robbins had functioneel contacten met Martin Selmayr, de secretaris-generaal van de Commissie onder Jean-Claude Juncker. Barnier is eerlijk en duidelijk: Verschrikkelijk dat Selmayr probeerde buiten het team van Barnier om eigen punten in te brengen in de onderhandelingen. Zo bevestigt hij het negatieve oordeel in het Europees Parlement over de toenmalige rechterhand van Juncker, die vervolgens is weggepromoveerd tot directeur van het bureau van de Europese Commissie in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen.

Michel Barnier met een stapel documenten
Foto: © Europese Commissie

Barnier, de onkreukbare man. Grijs inmiddels. Geoefend wandelaar met een gezond uiterlijk. Maar ook zo onkreukbaar als een wiskundige. Hij pakte de onderhandelingen aan zoals hij is: strak, zakelijk en voorspelbaar. Zo lezen zijn dagboekaantekeningen ook. Tot hij verhaalt over zijn bezoeken aan de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Dan komen de emoties. Want we moeten ons niet vergissen: De Europese Unie voelt zich zeer en tot op emotioneel niveau betrokken bij het Goede Vrijdagakkoord uit 1998.

Dat Akkoord staat door Brexit onder druk. En de ontwikkelingen sinds de uittreding is voltooid, zijn verontrustend voor de Britse premier Boris Johnson. In 2015/2016 wierp Boris zich op als grote voorvechter van de uittreding. Hij schuwde list noch bedrog om kiezers over de streep te trekken. In Engeland, het grootste en belangrijkste onderdeel van het Verenigd Koninkrijk – maar buiten Londen – won hij de slag. Hij zou nu triomfantelijk in Downingstreet 10 moeten zitten. Maar hij zit niet stevig. Hij zit op een stoel, waar aan verschillende poten gezaagd wordt.

Een camper op de Luxemburgse parkeerplaats langs de snelweg “Aire de Berchem” met daarop een sticker met de Schotse vlag (Blauwe banier met een wit diagonaal kruis) naast de sticker met GB (Groot-Brittannië) in de Europese sterren. Schotland wil bij de EU horen.
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De uitslag van de Schotse regionale verkiezingen moet hem verontrusten. Ook al doet hij stoer, zoals we van hem gewend zijn. De Schotten zullen waar dat mogelijk is, hem dwars blijven zitten. “Liever Brussel dan Westminster” is de slogan, die we al tientallen jaren horen vanuit Edinburgh. Sinds vorige week luider dan ooit.

In Noord-Ierland is de situatie nog dreigender. Want Noord-Ierland, is dat nu het Verenigd Koninkrijk? Of is dat een deel van het Ierse schiereiland. Zolang die strijd met vredelievende middelen wordt gevoerd, is er nog niet zoveel aan de hand. Maar de vooruitzichten zijn ook daar verontrustend voor Boris Johnson. Arlene Foster, de politiek leidster van de belangrijkste protestantse partij DUP in Noord-Ierland ging door voor relatief gematigd. Maar deze week is zij opgevolgd door een hardliner: Edwin Poots. De katholieken in Noord-Ierland zullen zich gesterkt voelen in hun streven het Ierse eiland tot één Ierse staat binnen de Europese Unie te maken.

Michel Barnier heeft met veel pijn en moeite een ‘oplossing’ voor Noord-Ierland gevonden. Maar Boris Johnson begon al voor er een akkoord lag, aan de ‘oplossing’ te morrelen. Wie de Doos van Pandora opent, moet weten dat de katholieken een invloedrijk wapen achter de hand hebben: het Goede Vrijdagakkoord geeft hen op elk gewenst moment de kans in een referendum een beslissing uit te lokken over de toekomst van Noord-Ierland.

Het Ierse parlement in Dublin, Ierland, symbool van de Ierse onafhankelijkheid van Groot-Brittannië
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Enig geduld kan hen helpen: de opinies verschuiven ook in dit omstreden en door Troubles geteisterde gebied. Staat de Europese Unie klaar om als bondgenoot van de Ieren ook de Noord-Ieren in de armen te sluiten? En wat doet DUP dan? Mr. Poots zal zich als nazaat van de beroemde fanatieke leider Ian Paisley hard verzetten tegen zo’n ontwikkeling.

Het boek van Michel Barnier zit vol pikante details. Opgeschreven door een gentleman. Geraakt door de Ierse emoties, die diep zitten na de gewelddadige afscheiding van Groot-Brittannië bijna een eeuw geleden.

In zijn rijke loopbaan vol bestuurlijke functies in Frankrijk en in de Europese Unie mist Barnier er nog een paar. De eerste kans die langs komt is die van president van Frankrijk. De publicatie van ‘La grande illusion’ kon wel eens het startschot zijn voor een campagne richting het Elysée, zo lezen we tussen de regels door. Zo lezen we ook in interviews die inmiddels met Barnier zijn verschenen in belangrijke Europese nieuwsmedia. Stoot de oude man jonkie Macron van zijn troon?