De Portugese Tempeliers vormen mijlpaal in Europese geschiedenis. Het aflopend Portugees voorzitterschap EU zal de geschiedenisles nimmer halen.

0
926
Het Convento Cristo (Orde van de Tempelirs) in het Portugese Tomar Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het Portugees voorzitterschap van de Europese Unie is vanavond 30 juni om 24.00 uur gedaan. Dit is voorlopig het laatste verhaal in een serie die we de afgelopen tijd over Portugal brachten.  In dit verhaal slaan we een brug tussen het heden en het verleden.

De Portugese premier Costa op de Europese top te Brussel, België op 21 juni j.l.
Foto: © Europese Unie

Over het Portugese voorzitterschap kunnen we redelijk kort zijn. Het stelde politiek gezien allemaal niet zoveel voor. Deels omwille van de corona-crisis waarbij de Portugese overheid de grenzen sloot en de Portugezen het land niet eens konden verlaten, anderzijds kan de regering van premier Costa nu niet echt als een “zwaargewicht” worden beschouwd in de Europese politieke arena.

Portugal is nog steeds een land met fikse interne problemen. Op de foto een achterstandswijk in Lissabon
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het Portugees binnenlands bestuur gooit nog steeds geen hoge ogen en primair zijn de Portugezen hier zelf het slachtoffer van. Oh ja, er was een Eurotop over sociale zaken in Porto, Een hoop bla bla, wat grotesk vertoon, en de rest was al voorgekauwd door de ambtenaren van de lidstaten en de commissie.

Afrikaanse arbeiders in Portugese dienst werken aan de brug die de letterlijke grens vormt tussen Portugal (Algarve) en Spanje (Andalusië)
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Europese spreekwoordelijk bruggen tussen de lidstaten moeten worden gebouwd, onderhouden, en waar nodig  worden gerestaureerd. Er zit nogal wat frictie links en rechts. Waar in vroeger tijden het slagveld als plaats voor het beslechten van conflicten gold, is dat nu de onderhandelingstafel. Maar echt bruggen ook en brug die de grens vormt tussen de Portugese Algarve en het Spaanse Andalusië werd ook aangepakt en ligt er voor de komende tijd weer goed bij. Nu alle  politieke bruggen nog in een goede staat brengen.

Brug tussen de Portugese Algarve en het Spaanse Andalusië in onderhoud vanaf de Portugese zijde
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Laten we het voorzitterschap van Portugal afronden door een blik in de geschiedenis te werpen. We gaan naar de tijden dat het wapengekletter harder te horen was dan klanken van het Foute Uur op QMusic in de Lage Landen. Daarvoor moeten we eerst naar een land dat het voorzitterschap na dat van Slovenië op 1 januari 2022 overneemt, namelijk Frankrijk. Om precies te zijn naar Parijs.

De Boulevard du Temple in Parijs, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het is al weer erg lang geleden, tweede helft van de jaren negentig van de vorige eeuw, maar we zitten een hapje te eten ergens in Parijs na een lange reportagedag in een Italiaans restaurant. Destijds was België nog de permanente uitvalsbasis, in de tijden dat Facts Found nog niet bestond en we allemaal nog voor andere grote nationale en internationale media actief waren. Een gesprekje met een restauranteigenaar. Een gesprekje over Belgische kelders, de zaak Dutroux en andere uiterst duistere zaken die zich in België afspeelden.  Parijzenaars vervelend en arrogant? Vergeet het. De restauranteigenaar vervolgt “Maar wij hebben onze eigen lijken in de kelder” en neemt ons mee naar een kelderruimte onder het restaurant waar het proviand voor het etablissement is opgeslagen.

Restauranteigenaar laat een graf an de Tempeliers zien in de kelder van zijn restaurant in Parijs
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Tussen de blikken en de dozen verschijnt er een grafsteen. Zonder inscriptie alleen voorzien van het kruis van de Tempeliers. De aangrenzende catacomben zijn hermetisch afgesloten met het opschrift “Banque de France” en toegang verschaffen zou ons in de problemen gebracht hebben.

Afgesloten kelders en catacomben van de Tempeliers in Parijs, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar hier stuiten we op het verleden van de middeleeuwen. Een Tempeliersgraf onder een restaurant aan de Boulevard du Temple . Onze interesse voor de Tempeliers en hun geschiedenis is gewekt want vele geheimen die zij met zich meedroegen zijn tot op de dag van vandaag nimmer opgehelderd. Als een van de laatste bastions waar de Tempeliers in een andere vorm hun bestaan voortzetten is de vinden in het prachtige Portugal.

Het Tempeliers-kruis

.
De verhalen van de Tempeliers vertellen iets over het oude Europa, maar ook over het Europa van nu. De Portugese tak van de Tempeliers hadden een belangrijk aandeel in de herovering van het Iberisch schiereiland op de Moren. Er is fiks voor gevochten en steden als Santarem en Lissabon zijn uiteindelijk door de Tempeliers bevrijd van de Moren.

Lissabon: Monument aan de Taag, Portugal als rijke en zeevarende en natie
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Zachtzinnig ging het er niet aan toe. De Moren werden uiteindelijk verdreven of gedood. De orde werd voor hun inspanningen rijkelijk beloond met burchten en landerijen. De Moren viel het lot ten deel van de “gewassen oren” en waren destijds “definitief” weg.

Standbeeld voor Prins Hendrik de Zeevaarder (infante Dom Henrique) in Lagos, Portugal

De Tempeliers gingen zich toeleggen op het financieren van ontdekkingsreizen en zo kon Portugal als zeevarende Europese natie haar kennis over de geografie van de wereld uitbreiden en overzeese kolonies stichten op het land dat een kustlijn kent met bijna  alle zeven zeeën  Dichter bij huis werd eveneens een overzeese actie ondernomen als vergelding voor de Moorse bezetting.

De vlag met het Portugese landswapen van Ceuta, thans een Spaanse enclave in Marokko

De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder nam de stad Ceuta in, thans een Spaanse enclave in Marokko. De vlag van de enclave zelf bleef echter Portugees inclusief het wapen van Portugal. Maar zonder de financiële steun van de Tempeliers zou Ceuta Moors, lees Marokkaanse gebied gebleven zijn.

We gaan op zoek naar ijkpunten die de realiteiten van toendertijd en het heden met elkaar in een zekere vorm gelijkenissen vertonen. Aangetrokken tot  geschiedenis, mystiek en nimmer volledig opgeklaarde  geheimen zetten we met de auto koers naar het Portugese Tomar. Tomar was sinds 1356 al de vaste uitvalsbasis van de Tempeliers in Portugal. En dus is het meer dan de moeite waard om het een te gaan bekijken.

Bankje tegen een kapelletje met tegels die twee legers voorstellen in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld


We passeren een kapelletje met een voorstelling uitgevoerd op een blauw witte tegels van een tafereel dat twee legers uitbeeldt. Een voorstelling dat eigenlijk de geschiedenis van Europa letterlijk vertelt, namelijk die van ettelijke en ontelbare gewapende conflicten en de eeuwige taksen die door de bevolking opgebracht moest worden om het krijgsgeweld te financieren.

Het zegel van de tempeliers met de ridders en de pauselijke kroon

De Orde van de Tempeliers, ook wel de orde van de Arme Ridders van Christus en de Tempel van Salomo was van oorsprong een Frans broederschap, gesticht in Jeruzalem door ridder Hugo van Payns en 8 andere ridders. Het ving aan als een klein broederschap dat zich ten doel had gesteld pelgrims te beschermen tegen roofovervallen, gepleegd door moslims waarvan pelgrims die naar het Heilige Land reisden slachtoffer werden. Het was een echter ook een christelijke kruisridderorde die als klein onderdeel ook deelnam in de strijd van de kruisvaarders tegen de toen nog betrekkelijk jonge islamitische godsdienst. De orde verdiepte zich intellectueel in de oude joodse kabbalistiek en andere wijsbegeerte die terug te vinden zijn in de expressies die zij hebben nagelaten. De kruisridders van de Tempeliers legden een gelofte van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid af aan de patriarch van Jeruzalem en werd later in 1129 officieel erkend door de katholieke kerk. Begonnen als een broederschap van 8 ridders groeide in de 200 jaar van hun bestaan uit tot een zeer machtige en rijke orde, waar de individuele ridders niet de welvaart ten deel viel, in tegenstelling tot de orde die op den duur fungeerde als bankiershuis.  Koning Filips de Schine was een machtige vorst in zijn tijd, maar redelijk spilziek door het voeren van oorlogen tegen onder meer Engeland. Hij zocht gelden bij zijn latere tegenstander de katholieke kerk, de lombarden ( hierbij de verklaring van het woord lommerd of te wel pandjeshuizen) en de joodse gemeenschap. In 1312 werd de orde in Frankrijk door Koning Filips de Schone in de ban gedaan en de leden van de orde vervolgd velen kwamen op de brandstapel om het leven na schijnprocessen. De Portugese tak van de Tempeliers bleef bestaan. De vervolging van de Tempeliers was zeer tegen het zere been van de Spanjaarden en Portugezen

Oude vervallen lantaarnpaal in Tomar, stad van de Tempeliers in Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Aan de overkant van de weg staat een oude lantaarnpaal. Door de tand der tijd in ongerede geraakt. Wellicht een handje geholpen door vandalen en achterstallig onderhoud. Het symboliseert min of meer het harde feit dat we in Europa opnieuw  in een donkere tijd zitten waarin een nieuwe verlichting in het denken en doen van mensen tot een tijdelijke stilstand is gekomen en er zich polarisatie voordoet. Oordelen worden geveld over zedelijke moraliteit. Het was in de middeleeuwen zo en het is nu weer niet anders. De geschiedenis herhaalt zich. Het collectivistisch mensen in hokjes plaatsen en omwille van wat voor (drog)reden dan ook, vervolgen of sociaal uitsluiten. Het gebeurde toen het gebeurt nu.

Koning Filips de Schone (1285-1314) die de Tempeliers uiteindelijk vervolgde en verdreef uit Frankrijk eiste eerst een strikte scheiding tussen kerk en staat om de rol van de Tempeliers terug te brengen, iets wat we in Frankrijk nu nog steeds zien in de door Frankrijk zo omarmde laïcité  (strikte en niet onderhandelbare scheiding tussen kerk en staat) en toen Koning Filips de Schone daar niet meer  in sloeg ging hij een verbond aan met de katholieke kerk en haar kerkelijke rechtbanken (inquisitie) en beschuldigde de Tempeliers onder meer van sodomie, homoseksualiteit en duivelsaanbidding. Hard bewijs was er niet, bekentenissen werden door middel van martelingen met pauselijke goedkeuring verkregen. Had de gelofte van kuisheid , dus de celibataire levensinvulling de leden van de Tempeliers gedreven tot gedrag dat de biologische  en instinctieve drang tot reproductie van de mens frustreert? Wat is oorzaak en wat is gevolg?

Sluikstort met haan op de puinhoop mt daarachter krotten met satellietschotels in Tomar, de stad der Tempeliers in Portugal
Foto:© Peter-Vincent Schuld

Enkele kilometers verder wordt onze aandacht weer getrokken door een feitelijke voorstelling. Gewoon zichtbaar. Een enorme berg afval met daarop een haan. De puinhopen van de geschiedenis van de nimmer voltooide verleden tijd? Achter de vuilnisbelt staan een aantal krotten voorzien van satellietschotels. De krotten zijn dus bewoond en het belangrijkste van waarde is het televisie kunnen kijken. We lijken even in de krottenwijken van een ontwikkelingsland en toch is het volop Europa en de Europese Unie. Portugal, het land van soms amper te verklaren tegenstellingen.

De stad Tomar koestert haar verleden en draagt dit ook uit via di reclameborg ¨Tomar, stad van de Tempeliers¨ Foto: © Peter-Vincent Schuld

We rijden door het stadje een heuvel op waar een middeleeuws bouwwerk gloort maar nog niet verraadt van zijn geheimen, zijn pracht en zijn praal van weleer.  We zijn bij het Convento Cristo. Een voormalig rooms-katholiek klooster en versterkte burcht op een heuvel die uitzicht geeft op de wijde omtrek.

Geschutspoorten bij het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nee, wie goed kijkt, voelt en observeert , maar neemt ook een geschiedenis waar die haar gelijke niet kent. De kruisen die in het magnifiek architectonisch  hoogstandje uit de 12e eeuw zelfs in de versterkte burcht zijn ingebouwd als een soort van ¨geschutspoorten¨ vertellen de diepe gelovigheid van de Tempeliers die er ooit woonden en de noodzaak tot verdediging.

Buitenaanzicht van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld


We zijn op route en op reportage gewend onze omgeving op elk detail te scannen. Alles vertelt een verhaal, werkelijk alles. Maar wij kunnen niet elk verhaal(tje) vertellen we moeten ons beperken. Onze missie is om te vertellen over het Europese continent en alles wat daarmee te maken heeft.

Het Convento Cristo in het Portugese Tomar wordt mede in stand gehouden door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Zo valt ons oog op een klein bordje met daarachter de muren van het klooster.  Een stukje Europees erfgoed, een stukje werelderfgoed dat op de UNSCO-lijst staat van wereldpatrimonium.

Het bord op de toegangsdeur tot het klooster vermeldt ook dat een bijdrage uit het Europees Fonds voor Regionale Onwikkeling het Convento Cristo mede in stand houdt Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dit cruciaal stuk geschiedenis moet onderhouden worden en onderhouden blijven en wordt dus mede gesteund met gelden uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.  Maar zijn het alleen maar bakstenen?

De houten versterkte poort geeft toegang tot de de burcht annex klooster gekend als het Convento Cristo in het Portugese Tomar
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een grote poort van stevig hout geeft toegang tot de het weggetje dat leidt naar de binnenplaats van het convent. Stappen, wij zetten stappen. Stappen die we nemen in de missie om u te vertellen. Hier werden ooit stappen gezet door andere mensen met hun missie om te doen wat in hun ogen goed was. Het zo nodig met het  zwaard beschermen van het christelijk erfgoed en denken.

Zicht op het Convento Cristo inTomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Stappen gezet door ridders en monniken. Onder pij en maliënkolder gingen  mensen van vlees en bloed schuil.Het rode kruis op de witte gewaden van de ridders afkomstig uit de adelstand en de zwarte gewaden met het rode kruis voor de ridders uit de burgerij verenigde de opzettelijk zichtbare diversiteit van rangen en standen in het doel dat ze nastreefden.

Zicht op het Conmvento Christo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar het waren mensen van vlees en bloed. Mensen die daden begingen waarvan we met de wetenschap van nu vraagtekens kunnen zetten. Mensen die fouten en zonden begingen in het leven dat zich onder maliënkolder en pij afspeelde, dat zich onder de helmen in de hoofden een eigen leven leidde. De verleiding van het wereldse en het vleselijke. Het is niemand vreemd, ook heden ten dage niet. Ridders die zich baseerden op het leven van Christus.

Binnenplaats van het Convento Crsto in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ridders die aar een interpretatie aan gaven. Of dit de juiste interpretatie was, ook dat is een discussiepunt, maar de geschiedenis bestaat uit feiten, niet uit aannames. Toch nam Christus het op voor de verworpenen der aarde. Volgens de Bijbelse verhalen, behoorde  Maria Magdalena, een publieke vrouw tot de nauwe kring van intimi van Christus en kon zij rekenen op zijn barmhartigheid. Met welk moreel gezag beoordelen wij de prostituees van vandaag?

Zicht op een stuk ruïne van het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld


Zijn de 10 geboden uit het oude testament een gedragscode met een absoluut of relatief karakter? Een van de tien geboden is “Gij zult geen onkuisheid begeren”. Toch werden en worden in clericale en aardse kringen onkuisheden begaan. Maar wat zijn onkuisheden? Hoe moeten we dat zien vanuit een tijd waarin polygamie in het Heilige Land en tot op heden in bepaalde kringen sociaal geoorloofd is.

Promotiefoto voor de realityserie Sister Wives op de zender TLC
Foto: © TLC

Wegens het wettelijk en het kerkelijk instituut van het huwelijk heeft zich dat in de tijd van vandaag vertaald naar polyarmorie, houdende het hebben van meerdere partners. We vergapen ons aan de serie “Sister Wives” op de zender TLC waarin manlief Kody polygaam leeft en zulks met absolute instemming van zijn vrouwelijke partners. Het is slechts een voorbeeld van de relativiteit waarmee we de moraliteit en van vandaag tot in de middeleeuwen kunnen beschouwen en verklaren.

Zicht op de stenen en de trappen van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Maar zeker is dat op de stenen die naar de celibataire kloosterorde mensen hebben gelopen met gedachten over goed en kwaad, maar niet bovenmenselijk, laat staat bovennatuurlijk.

Muur met toren van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een toren die uitzicht geeft op de boze buitenwereld en het gefortificeerd klooster een uitkijkpost gaf tegen eventuele vijandelijke activiteiten is ook een blik op de wereld, wellicht bemand met mensen met een mening, een oordeel, maar primair gehuld in een menselijk lichaam dat een product is van de natuur.

Zicht op de ommuurde kloostertuinen van het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

De natuur die zich op en top manifesteert in de kloostertuinen, die ooit pracht en praal uitstraalden, een natuur die zich manifesteert door de bomen en alle natuurlijke gewassen die het fort thans omgeven en ooit omgeven hebben.

Het gras, de natuur, heeft bezit genomen van de stuk ruïne van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld
Het gras, de natuur, heet bezit genomen over het stuk ruïne van het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

De natuur die nu gras laat groeien op de sociale ontmoetingsplaatsen zoals refters en andere delen in de stukken die de ruïnes vormen rond het convent. De deuren die toegang geven tot het klooster zijn kunstwerken op zich.

De pauselijk en / of patriarchale kroon boven de ingang van de kerk op het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

Omgeven door portaalbogen waarvan de beeldhouwwerken gemaakt zijn met een precisie die de pauselijk macht erkennen en uitbeelden en de engelen romantiseren waardoor het klooster een sprookjesachtig karakter krijgt.

de railing uit zandsteen uit het verhaal van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De kruisen verwerkt in de zandstenen railing geven uiting aan het christelijk karakter en beschermen de lopenden in de hoogte van het convent tevens tegen een val. De wijze waarop de zandstenen railing gebouwd is, is dermate ingenieus, dat technisch gezien het moeilijker is om abusievelijk te vallen of te springen. Zou het symbolisch ook een betekenis hebben tegen het ¨vallen en het vervallen” van de mens? We kunnen het de bouwers en architecten van weleer niet meer vragen.

Beeldhouwwerk van de Heilige Maagd Maria met het kindje Jezus in het portaal van het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Zie het portaal met een een uitsnede als beeldhouwwerk van de Heilige Maagd Maria, liefelijk uitgebeeld als warme liefdevolle vrouw het met kindeke jezus kwetsbaar in haar armen. Spreekt hier barmhartigheid en een hang naar baarmoederlijke liefde?

Wijs kijkende man in beeldhouwwerk in het portaal van het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld


Zie het portaal met een uitsnede als beeldhouwwerk waarbij een wijs kijkende man een andere voor zich uit starende wijze man aankijkt? Symboliseert dit de zo aan Koning Salomo toegeschreven wijsheid en overleg of de afhankelijkheid van de wijsheid die te vinden is in een overdacht oordeel van een ander? Relativiteit versus absolutisme.

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

We staan daadwerkelijk op een plek van de mysterieuze orde der tempeliers, over wie zoveel en zo weinig geweten is. Veel geheimen werden meegenomen in de graven van hun vergankelijke lichamen en tot op de dag van vandaag wordt er druk gezocht naar de vermeende schatten die deze orde werd toegeschreven.

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Rijk waren ze, de orde gold als een soort van bankiershuis voor vorstendommen en ontdekkingsreizigers. En ook hier was geld het verraad dat de Tempeliers in Frankrijk ten deel was gevallen en hun orde verboden werd, enkelen van hun leiders op de brandstapel werden geworpen . De orde nam de wijk naar Portugal alwaar ze verder gingen als de Orde van Christus. De Tempeliers hadden gelofte van kuisheid en van armoede afgelegd en alle vergaarde middelen vielen de orde ten deel waardoor de orde een enorme financiële machtsfactor vormde in het oude Europa van 1000 jaar terug. Ze brachten gelden  naar het Heilige Land, voerden rijkdommen en gelden terug vanuit het  oude Israël. Ze vochten tegen moslims.

zicht op de versterkte muur rond het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ze beveiligden pelgrims op hun tocht naar Jeruzalem tegen rovers en bandieten die ze onderweg in het Midden-Oosten tegenkwamen.  In al die eeuwen is er inhoudelijk nog maar weinig veranderd, behalve de middelen en moderniteiten. Ze legden contacten en gingen banden aan met de bovenlaag, zeg maar de elite van de staten waar ze doorheen trokken.

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

Hoe vaak werd hier op de binnenplaats niet geschreden niet gedacht, gebeden en rechtvaardiging gezocht voor daden? De kruisridders van de orde van de Tempeliers vonden in Tomar de laatste rustplaats van hun orde. Van hieruit werden ontdekkingsreizen in de nieuwe wereld gepland en gefinancierd met inbegrip van het bekeren van inheemse volkeren in die nieuwe wereld dat niet zelden gepaard ging met bloedvergieten en moord. Waar is hier de rechtvaardiging te vinden?De tien geboden bevat ook de regel “Gij zult niet doden”. Won het menselijk opportunisme en de rechtvaardiging van geweld niet van de missie ten gronde?

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De geschiedenis kunnen we niet meer keren. Ja, we mogen en we moeten de Tempeliers wellicht zeer dankbaar zijn dat het Iberisch schiereiland uiteindelijk geen Moorse enclave is geworden, want hoe zou de wereld er vandaag uitgezien hebben als dit niet het geval was geweest?
Verborgen en verdoken symboliek kenmerken de Tempeliers, in Portugal de Convento Christo geheten na de hergroepering ten gevolge van de Franse ban. Geweten is dat er in Tomar gangenstelsels zijn die wellicht geheimen bevatten over de Tempeliers en hun missies.

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Om onze Europese waarden, onze toekomst en onze fouten uit het heden en verleden te begrijpen doen we er goed aan de Tempeliers blijvend te bestuderen en hun geheimen te ontcijferen. De Ark van het Verbond, waarvan verondersteld wordt dat Tempeliers die tegen de islamitische rovers hebben beschermd door hem te hebben meegenomen en deze te hebben verstopt. Het Verbond staat voor verbinding.

Zicht op het Convento Cristo in Tomar, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld

Verbinding tussen staten en mensen. Iets wat we in Europa onder meer beogen met de Europese Unie. Een Unie die voor verbetering vatbaar is en die ten dienste kan en moet staan van de mens. Niet vanuit dogmatiek, die ook de Tempeliers ten deel viel, maar vanuit de biologische en humanitaire realiteit van het mens zijn, en de waarden die we in Europa delen. Dit na eenmaal de keuze tussen goed en fout te hebben gemaakt.