Deze zondag mogen de Spanjaarden hun stem laten horen

0
770
Spaanse zigeuner-zanger laat zijn traditioneel zingende stem horen voor de ingang van een Spaans restaurant in Malaga, Spanje Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Deze zondag gaan de Spanjaarden weer naar de stembus voor het kiezen van een nieuw parlement. Maar net zoals in Nederland en België hebben veel Spanjaarden absoluut geen vertrouwen in hun politici.

Zicht op de Spaanse hoofdstad Madrid
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Veel Spanjaarden die ik op straat spreek nemen het woord “mentiroso” in de mond dat zoveel betekent als huichelaar of leugenaar. Huidig premier, de strak in het pak zittende Pedro Sanchez van de Spaanse socialisten krijgt vaak het predicaat “gladjanus” toebedeeld.

Zicht op de Spaanse hoofdstad Madrid met de wapperende Spaanse vlag
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Op een of andere manier lukt het maar niet om een meerderheidsregering te vormen. In februari van dit jaar viel de Spaanse regering toen de begrotingsplannen naar de prullenmand werden verwezen door het parlement. De vervroegde verkiezingen van april werden opnieuw “gewonnen” door de socialisten van Pedro Sanchez, maar het vormen van een meerderheidsregering bleek een onmogelijke missie.

Catalaanse separatistische partijen blokkeren waar ze kunnen.
De Spaanse politiek bevindt zich in een patstelling. Wat is er aan de hand?

De wereld heeft kennis kunnen nemen van de felle protesten en fiks straatgeweld naar aanleiding van het feit dat het Spaanse Hooggerechtshof de aanvoerders van het onafhankelijkheidsreferendum in Catalonië lange gevangenisstraffen oplegde van 9 tot 13 jaar.

De Spaanse, Europese en Catalaanse vlaggen gebroederlijk naast elkaar in Tossa del Mar, Catalonië
Foto: © Peter-Vincent Schuld Foto:


Wat er de komende jaren vanuit Madrid bekokstoofd wordt kan in alle gevallen rekenen op een fikse lading scepsis van de Spanjaarden en de volle aandacht van Europa.

In het Noorden geven we vaak “politiek” af op de Spanjaarden, omdat ze teveel Europese subsidies zouden opslokken, maar is dit wel terecht?

In dit verhaal een kijk op Spanje en het politieke reilen en zeilen.

Spanje, ooit een van de machtigste landen ter wereld waarbij oceanen overgestoken werden. Het Spaans wordt nog steeds wereldwijd gesproken en is na het Engels een van de belangrijkste mondiale voertalen. Ook in Nederland hebben we eeuwen terug tijdens de 80-jarige oorlog met de Spanjaarden van doen gehad.

De Spaanse geschiedenis is vanuit humanitair en volkenkundig oogpunt niet altijd even zonder “zonden” geweest, zachtjes uitgedrukt. Zelfs in de recente geschiedenis als we kijken naar de periode onder dictator Franco maar ook als we kijken naar de perikelen rondom de ontwikkelingen in relatie tot het streven naar de onafhankelijkheid van Catalonië dat recentelijk uitmondde in een orgie van geweld.


Spanjaarden uit welke regio dan ook, zijn ook temperamentvol als het op het openbaar bestuur aankomt. “Polderen”, dus compromissen sluiten zoals we dat onder meer in Nederland en België kennen behoort niet tot de Spaanse politieke cultuur.

Eenmaal een politiek standpunt ingenomen, is dit amper of niet voor onderhandeling vatbaar. Men blijft bij zijn standpunt. Dat leidt niet zelden tot een instabiel bestuur of zelfs onbehoorlijk bestuur. Maar de Spanjaarden kabbelen voort ook als het economisch tegen zit.

Ook in Spanje zien we een verscheuring in het politieke landschap. Naast de traditionele politieke partijen zoals de rechts-conservatieve Partido Popular en de socialistische PSOE zijn er nieuwe partijen aan het politieke firmament gekomen naast de regionale partijen die ook landelijk vertegenwoordigd zijn.

Logo van de Spaanse liberale partij Ciudadanos

Partijen als Ciudadamos, een seculier-liberale centrum-rechts geörienteerde partij, Podemos, een opzwepende linkse volkspartij, en Vox, een uiterst conservatieve rechtse partij,  trekken veel stemmen omdat de Spanjaarden de traditionele partijen beu zijn.

Logo van de rechts-conservatieve partij Vox


Dat gegeven zien we door heel Europa heen. Maar de redenen en de standpunten verschillen nogal van de andere Europese landen.

Spanje is qua land, qua volk, qua onderlinge tegenstellingen op geen enkele manier 1 op1 politiek en bestuurlijk te vergelijken met Nederland of België.

Toeristen- of expatkolonies zoals hier in Manilva geven geen toegang tot het echte Spanje foto: © Peter-Vincent Schuld

Wie er alleen maar op vakantie gaat, of zij die er wonen als expat en het vertikt om zich te mengen onder de Spanjaarden zal nooit en te nimmer begrijpen wat er zich op het Iberisch schiereiland afspeelt, waar de wonden liggen en zich nimmer afvragen of open wonden uit het verleden ooit kunnen helen.

Zicht op de Catalaanse hoofdstad Barcelona
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Spanje is een lappendeken van gemeenschappen. Thans is het een deel van de Catalanen dat luidruchtig om onafhankelijkheid roept. Maar herinner u de tijden nog van de ETA, de Baskische terreurbeweging die middels geweld tot afscheiding van Spanje probeerde te komen.

Zicht op de kust in Spaans Baskenlanden, San Sebastian
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De schoonheid van de Baskische kuststroken, de moeilijk onder de knie te krijgen Baskische taal doen u beseffen dat u zich weliswaar in Spanje begeeft, maar tegelijkertijd toch ook in een “ander stukje land”.

Zicht op de kust en de Baskische stad San Sebastian
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De volkenkundige grenzen van Baskenland houden niet op bij de fysieke Spaans-Franse grens, maar lopen door tot in Frankrijk met als Biarritz als Frans-Baskische stad.


Dat zelfde geldt voor Catalonië, ook Catalonië houdt niet op bij de grens van La Jonquera, maar loopt eveneens door op Frans grondgebied. Opnieuw een feitelijk bewijs dat de natiestaat zoals veel mensen dit begrip omschrijven simpelweg nooit bestaan heeft en nooit zal bestaan.

Zicht op de andere toonaangevende Catalaanse stad Girona
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Asturië, een aparte gemeenschap, met een oude eigen taal. Galicië, ook daar zijn er groepen van mensen die naar onafhankelijkheid streven.

De Canarische Eilanden hebben helemaal een bijzondere status. Formeel behoort deze archipel voor de Afrikaanse kust niet tot het grondgebied van de Europese Unie en toch is het een integraal binnenlands onderdeel van Spanje met een autonome regering.

Vlaggen van de Canarische Eilanden wapperend in de wind in Paraja, Fuerteventura, Canarische Eilanden, Spanje
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het lappendeken van autonome regio’s en gemeenschappen dat samen Spanje vormt is zowel de oplossing als de oorzaak van een hoop problemen. De tegenstellingen zijn groot, zowel op sociaal-economisch vlak als op politiek vlak.

Wonen op een bovenetage in de Spaans-Catalaanse stad Girona
Foto: © Peter-Vincent Schuld


U moet Spanje zie als een uurwerk, waarbij de gemeenschappen als radertjes draaien in een uurwerk en samen vormen ze het horloge. Een horloge dat echt wel wat onderhoud kan gebruiken, maar het is een horloge dat het gewoon doet, ondanks haperingen.


Ondanks dat de politieke en zelfs ogenschijnlijke tegenstellingen in Spanje erg groot zijn, zijn er grote gemene delers, namelijk de cultuur en de tradities. Deze worden gedeeld door de gemeenschappen en door de politieke families heen.

Het is het bindmiddel dat het land doet draaien en bijeen houdt. Cultuurrelativisme zoals we dat in Nederland en België kennen is in Spanje de facto ondenkbaar. 

Het is zo sterk aanwezig dat de radicale flanken van politieke families en gezindten elkaar, zij het op afstand hier in vinden al geven ze het van elkaar niet toe. Maar niet alleen op de politieke flanken.

De enige traditie die in Spanje onder druk staat is deze van het stierenvechten. Voorvechters van dierenrechten hebben dit heikele punt stevig op de agenda gekregen. Zeker de jongere generatie Spanjaarden zijn veel zachter waar het de omgang met dieren betreft.


Het bewaren van de cultuur wordt sterk beïnvloedt door de Spaanse publieke omroep RTVE. Waar omroepen als de Nederlandse NPO en de Vlaamse VRT lijden aan zelfhaat neemt de Spaanse publieke omroep iedere avond in haar kijkers in de informatieve uitzendingen mee naar de Spaanse en regionale tradities, de traditionele keukens en laat zo de Spanjaarden in contact blijven met het erfgoed niet zelden via directe live-uitzendingen vanuit de regio’s waar de verslaggevers op een hartelijke en respectvolle wijze de de lokale bewoners bevragen en zodoende een sfeer tot stand brengen die je voelt tot in de huiskamer.

Soms lijkt het iets oubollig te hebben. Op het allereerste zicht lijk je de vergelijking waar te nemen met het weer van Piet Paulusma dat gebracht wordt vanuit een kolonie drachtige dwergkoeien die graag op televisie willen komen omdat ze morgen het wereldrecord runderpoep vreten willen gaan verbeteren.

Maar deze eerste aanblik wordt terstond teniet gedaan door de kracht van de verslaggevers in combinatie met een stuk onschuldige en ontwapende humor in de studio waar vanuit alles gecoördineerd wordt. Fier op cultuur en traditie.

Wie het Spaanse nieuws bekijkt, ziet ook een hoop aandacht voor verkiezingen in het zo verwante Zuid-Amerika met als meest recente voorbeeld de verkiezingen in Argentinië waar de Perronisten weer de steun van de bevolking hebben gekregen. Democratie, de keus van de kiezer is in Spanje iets wat echt speelt.

Helaas hebben Spanje en Spaans sprekend Zuid-Amerika één ding met elkaar gemeen, het zijn allemaal betrekkelijk jonge democratieën met een recente dictatoriale geschiedenis.

De reportages zijn lang, de nieuwsuitzendingen in het algemeen duren bijna een uur maar ze zijn niet saai, integendeel. Ze dragen substantieel wat bij aan de kennis hoe het leven loopt in landen waar we in zekere zin een culturele band mee hebben.

Spanje is voor de rest van Europa en dus ook voor Nederland zowel de toegangspoort als het toegangsticket tot Zuid-Amerika en vice versa.


Ook al hebben de Spaanse “conquistadores’ zich in vroeger eeuwen alles behalve beschaafd gedragen op het Latijns-Amerikaanse continent, de band is er, de taal is op deze in Brazilië na, gemeenschappelijk en dat wordt door zowel door Spanje als door Zuid-Amerika goed begrepen.
Zelfs zo goed dat de partij Vox, een afscheiding van de Spaanse conservatieve volkspartij Partido Popular, er voor pleit, dat arbeidsmigranten gehaald moeten worden uit Zuid-Amerikan, de influx van mensen uit islamitische landen gestaakt dient te worden en de islam in Spanje aan banden gelegd dient te worden.

Ook Spanje kampt met een oververtegenwoordiging van immigranten uit bijvoorbeeld Marokko met alle bijkomende problemen van dien omwille van de islamitische cultuur die in Spanje niet echt op prijs wordt gesteld.

Waar de officiële vertaling voor het woord Marokkanen “Maroquíes” betreft, spreken de Spanjaarden openlijk en zonder enige schroom over “Moros” (Moren), zoals er in Antwerpen over “Makakken” en in Nederland “Naffers” Noord-Afrikanen (red) wordt gesproken.


In een land waar elk jaar de “reconquista” gevierd wordt, het feest van de herovering van de Spanjaarden op de Moren) is dit niet zo vreemd.

De relatie met onderbuur Marokko is louter functioneel. De volkeren zullen nooit vrienden worden hoezeer de egards voor de bühne getoond worden.

Het is niet meer dan een toneelspel dat er onder meer voor zorgt dat “Moren” die het in Spanje uithangen makkelijker uitgezet kunnen worden en de stabiliteit waarborgt van de Spaanse kust-enclaves Ceuta en Melilla in Marokko.

Spaanse marinehelikopter laat elitetroepen afdalen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ook de Spaanse defensie houdt altijd rekening met “geduvel” van de overkant wat zich vertaalt in een goed getraind en goed uitgerust militair apparaat.

Spanje beseft als geen ander dat zij een buitengrens van de Europese Unie vormt. In tegenstelling tot wat veel Noord-Europeanen menen te moeten denken, is Spanje er erg veel aan gelegen om de strategische wateren in het zuiden te verdedigen zowel qua grensbewaking als qua territoriale verdediging.

Spaanse marineschepen op de Atlantische Oceaan
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Spanje voelt zich een op en top Europees land en de veiligheidsmechanismen in Spanje committeren zich voortdurend om het eigen grondgebied, de Europese cultuur en waarden en dus Europa in noordelijke richting te verdedigen, juist omdat de geschiedenis en de realiteit van de korte afstand tot Noord-Afrika in de praktijk geleerd hebben dat het een bittere noodzaak is.

Spanjaarden vinden hun cultuur superieur in vergelijking met die van de overkant van de Middellandse zee en dat gevoel gaat dwars door alle politieke gezindten heen.

Waar grote groepen Nederlanders en Belgen juist de mening zijn toegedaan dat de Europese Unie de traditionele waarden van Europa ondermijnt, voelen de Spanjaarden zich niet alleen trots lid van de Europese Unie maar beschouwen zichzelf ook als “hoeders” van de Europese cultuur en de bewakers van de Europese waarden, normen en vrijheden.


Die vrijheden zijn voor Spanjaarden niet vanzelfsprekend en tot de dag van vandaag zit de Spaanse politiek vol tegenstrijdigheden, diepe tegenstellingen en oude littekens die voor buitenstaanders niet zo goed te begrijpen zijn. Om de politiek realiteiten van vandaag te begrijpen, moeten we toch teruggrijpen naar het verleden.

Zicht op de Spaanse hoofdstad Madrid
Foto: © Peter-Vincent Schuld


De Spaanse burgeroorlog en het daarop volgende regime onder dictator Franco drukken tot en met vandaag een stevige stempel op de Spaanse samenleving. Het bewind van Franco had alle kenmerken van een fascistisch regime.

Alhoewel formeel Spanje gedurende de Tweede Wereldoorlog neutraal was is er uit gedegen onderzoek gebleken dat het Spanje van Franco allerlei logistieke en facilitaire ondersteuningen verleenden aan Nazi-Duitsland. Van het bevoorraden en het schuilhouden van Duitse U-boten op de Canarische eilanden en in Baskische wateren, het schuilhouden van Duitse oorlogsmisdadigers in kloosters tot en met het toestaan van landingsplaatsen voor Duitse militaire toestellen. Feitelijke collaboreerde het Franco-regime met Nazi-Duitsland.


Iets wat de Spanjaarden van nu erg dwarszit en waarover maar moeilijk gesproken kan worden.


De Spaanse politiek gedijt op een oude, zere en tere wonde, namelijk deze van de dictatuur waarin vele Spanjaarden het lieven lieten door repressie en geweld. Tot op de dag van vandaag worden er massagraven aangetroffen waarin de slachtoffers liggen begraven van het ancien regime.

De recente exhumatie van dictator Franco, (een initiatief van de regerende sociaal-democraten) die lag begraven in de Vallei der Gevallenen nabij Madrid, waar ook veel tegenstanders van de dictatuur hun laatste rustplaats vonden, leidde tot nogal wat roering.


De vraag kwam kortheidshalve er op neer of Franco moest blijven liggen waar hij lag omdat “beroering” eventueel zou leiden tot onnodig openrijten van amper geheelde littekens of opgraven en elders begraven omdat het een democratie niet past om een dictator begraven te hebben op een prominente plaats waar ook veel slachtoffers te ruste zijn gelegd. Enkele weken geleden werd de kist van Franco uit de tombe gehaald en in het bijzijn van familie en een groep aanhangers onder het brengen van de fascistengroet naar de lijkauto werd gebracht. De kist werd gezegend door een priester van de katholieke kerk, de kerk die zich eveneens verzet had tegen de exhumatie van Franco.

Nadien werden de stoffelijke resten van de dictator naar een legerhelikopter gebracht en in alle rust overgebracht naar een andere begraafplaats waar de stoffelijke resten van Franco werden bijgezet in het graf waar ook de echtgenote van Franco begraven ligt.


Er in Spanje nog steeds een zeer aanzienlijke onderstroom van Frankisten die staan voor een sterk en centraal geleid Spanje. De onderliggende ideologie wordt “Falangisme” genoemd en heeft raakvlakken met het fascisme. Deze ideologie is sterk anticommunistisch, anti-liberaal, zeer conservatief en nauw verwant aan de extreem conservatieve Opus Dei-beweging binnen de katholieke kerk en oorspronkelijk ook antikapitalistisch. Iets wat later uit de “statuten” werd geschrapt en door de leiding van de Falangisten werd gecommuniceerd met de boodschap dat kapitalisme het Falangasime niet in de weg hoeft te staan.

Vlag van de Spaanse Falangisten

Ook de Spaanse oud-premier Jose Maria Aznar, afkomstig uit een Baskische journalistenfamilie, (zowel zijn vader als zijn grootvader) heeft zijn jonge jaren actief in deze middens doorgebracht maar zijn politieke visies milderden zeer sterk in de loop der jaren en vond zijn politieke thuis bij de rechts-conservatieve Partido Popular.

de voormalige Spaanse premier Jose Maria Aznar op de Europese top in het Deense Kopenhagen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Herinner u dat Spanje een relatief jonge democratie is die na de val van dictator Franco in 1975 snel aansluiting zocht en aansluiting vond bij het “vrije Europa” en in 1978 haar eerste grondwet kreeg.

Het is gebruikelijk dat wanneer er een rechtse dictatuur aan de macht is of is geweest dat de bevolking die zich onderdrukt voelt haar heil zoekt op de linker politieke flanken. Het omgekeerde bij een linkse dictatuur is eveneens het geval.

De afkeer tegen een dictatuur zit er bij de meeste Spanjaarden goed in en het is mede daarom dat de Spaanse socialisten en Podemos electoraal immer redelijk konden gedijen wat in de afgelopen jaren nog eens versterkt werd door een reeks van corruptieschandalen bij de Spaanse conservatieve Partido Popular.

Het wegvallen van de dictatuur heeft eveneens geleid tot een overweldigende opleving van het culturele en kunstzinnige leven in Spanje. Er zijn weinig landen in Europa te vinden waar hedendaagse kunst zo breed gedragen en getoond wordt.

Moderne kunst en architectuur in het straatbeeld van Valencia
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Gedurende de laatste Europese verkiezingen was Nederlandse sociaal-democraat Frans Timmermans veelvuldig op heg Iberisch schiereiland te vinden en genoot daar enige mate van populariteit omwille van zijn “sociale agenda” in een Spanje dat er economisch helemaal niet zo goed voor staat, zeker niet als je naar het binnenland trekt.

Het sociale thema was het enige thema waarmee Frans Timmermans op een redelijk opportunistische wijze de kar van de Spaanse socialisten trok. Timmermans spreekt zijn talen, weet het publiek op een populistische wijze te bespelen, iets wat hij overigens andere partijen verwijt. Hij heeft het voordeel om geen Spaans politicus te zin en was en is een topman uit de Europese Commissie.

Proberen een boterham te verdienen zoals deze Spaanse schelpdierenvisser in Javea, Spanje Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dat hij cultuurrelativistische gedachten er nahoudt is de Spanjaarden omwille van de economische malaise volledig ontgaan. Mochten de Spanjaarden hier lucht van gekregen hebben dan zou de populariteit van Timmermans snel gezakt zijn.


Het is een flagrante onwaarheid als we zouden stellen dat alleen de onderlaag van de Spaanse samenleving genoeg heeft van de politiek in het land. Ik sprak een advocate van opleiding die uiteindelijk werk vond als verkoopster bij een meubelwinkel. Temperamentvol hamert ze de economische situatie, de graaicultuur bij Spaanse politici, de tomeloze immigratiestroom ineen. Haar hoop op de gevestigde partijen heeft ze opgegeven. Ze vertrouwt geen politicus meer.


Het moet gezegd worden, de talloze bestuurslagen, regionale parlementen, provinciale gedeputeerden en het enorme ambtenarenapparaat rond deze instituten kosten handenvol met geld. Ondanks dat het gemiddeld inkomen in Spanje een stuk lager ligt dan in Nederland en België, liggen de vergoedingen voor volksvertegenwoordigers en openbare bestuurders allerhande, niet ver van de Nederlandse vergoedingen. Vergoedingen die opgebracht moeten worden door de Spaanse belastingbetaler.

Belastingbetalers die niet zelden moeite hebben om de touwtjes aan elkaar te knopen en op het dieptepunt van de economische crisis hun hypotheken en hun huren niet meer konden betalen. Het is zelfs bekend dat politiefunctionarissen in een aanzienlijk aantal gevallen zelfs weigerden mee te werken aan het gerechtelijke huisuitzettingen.

Hoe nu verder? Wat de verkiezingen van vandaag zullen brengen, weten we pas vanavond.De kans is aanzienlijk dat er opnieuw geen meerderheidsregering gevormd kan worden.

De loodzware molensteen van het Catalaanse probleem hangt nog steeds om de nek van Spanje. Was het onafhankelijkheidsreferendum in Catalonië ongrondwettelijk? Ja, dat was het. Het Constitutioneel (Grondwettelijk) Hof, had het referendum verboden. De Spaanse nationale regering nam tijdelijk het bestuur van Catalonië over.


Was het nodig om het referendum met de harde hand van de politie te staken en te verhinderen? Spanje kent geen overlegcultuur zoals gezegd, maar de centrale Spaanse regering had zonder ingrijpen het resultaat van het referendum gewoon naast zich neer kunnen leggen.

De straffen die het Spaanse Hooggerechtshof heeft opgelegd aan de Catalaanse politici zijn fors en in de ogen van veel Europeanen buitenproportioneel. Verzoening lijkt verder weg dan ooit, ondanks dat huidig premier Sanchez stelt een dialoog voor te staan.

Op de betrokken politici echt zo lang achter de tralies moeten brommen? Die kans is niet uitgesloten. Kolonel Tejero die in 1982 met een club andere leden van de Guardia Civil een staatsgreep probeerde te plegen kreeg 30 jaar cel. Tejero woonde overigens de recente exhumatie van Franco bij maar hij representeert op geen enkele wijze de Guardia Civil anno 2019.

Terug naar de Catalaanse strafzaak. De strafeis was gemiddeld zo’n 25 jaar. Het Hof legde beduidend lagere straffen of, maar fors genoeg om een voorbeeld te stellen houdende dat de Spaanse grondwet geen waardeloos vodje is. Echter de mogelijkheid van gratieverlening door de Spaanse Koning is niet uitgesloten en zou eventueel kunnen bijdragen aan een verzoening.

Maar de Spaanse grondwet is er gekomen om er voor te zorgen dat er geen dictatoriaal staatsbestel het daglicht zou kunnen gaan zien. Dat lijkt in deze een contradictie, maar dat is het niet. De verregaande autonomie van deelstaten als Catalonië is verankerd in de Spaanse grondwet.

Onder het regime van dictator Franco was zelfs het gebruik van de Catalaanse taal niet geoorloofd en autonomie zoals in Catalonië, maar ook in de gemeenschappen zoals Valencia of Andalusië deze kennen was destijds al helemaal ondenkbaar.
De autonomie kwam en bestaat tegen een prijs, een kostprijs van een deelstaatregering en bijbehorend ambtenarenapparaat. Een kostprijs waar tegen veel Spanjaarden ageren.

In Spanje is veel tegengesteld, de wil tot het ene strookt vaak niet met de wens tot het andere. Tel daarbij de onwil of onervarenheid tot het sluiten van compromissen op en alles blijft bij het oude met inbegrip tot het behoud van de cultuur. Ook dat is Europa. Ook dat is democratie.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here