Europees migratiepact: Gaat de verdeling van asielzoekers nu werken of niet?

0
514
Moet Europa "Hotel Europa blijven?" Op de foto Hotel Europa in Altea, Spanje

Door Koos van Houdt

Er gaan al weer heel wat concepten rond door de Europese Unie. En zal Ursula von der Leyen er woensdagmorgen zelf ook bij zijn, wanneer er weer een nieuwe versie wordt gepresenteerd van het Europese Migratiepact. Dinsdag tijdens de dagelijkse persbriefing: “Morgen geven we op alle vragen een antwoord. Nu niet.”

Het gaat dan ook om een zeer gevoelig onderwerp van Europees beleid. De Europese Commissie redde de Unie de afgelopen dagen van de schande dat er helemaal niets gebeurde na de branden in het vluchtelingenkamp Moria. Maar is nu de weg vrij voor Europese asielwetgeving?

We kennen de tegenstand van de zogenaamde Visegradlanden Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije. Blijft dat verzet overeind? Nu nog wel, hoorden we van een goed ingevoerde collega uit deze hoek van de Europese Unie.

Maar de Slowaakse minister van buitenlandse zaken Miroslav Lajcak, die al heel wat stormen heeft overleefd, wil hogerop binnen de Europese Unie. Hij wil dichter naar het standpunt van de meerderheid toe kruipen. Ja, de Slowaakse weerzin tegen het opnemen van asielzoekers blijft. Maar nee, het land moet ook solidariteit met de Europese Unie tonen. Dus wie weet, valt er toch te praten over een zekere herverdeling van asielzoekers over alle lidstaten.

Het kantoor van het Directoraat Generaal Migratie en Binnelandse Zaken van de Europese Commissie, in Brussel, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

Vroeger, nog niet eens zo lang geleden, werd door een Nederlandse hoogleraar in een Nederlandstalig boek uitgelegd dat er een Europees beleid voor migratie en asiel zou moeten zijn. Titel van het in 2003 verschenen boek: Ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid. Zo werd toen het Europese justitiebeleid omschreven. In het boek legde J.W. de Zwaan, samen met zijn medewerker A.J. Bultena uit, hoe dat het beste vorm zou kunnen krijgen.

We lezen in dat boek, dat in die tijd welwillend werd ontvangen, dat de Europese Unie net als de lidstaten gehouden zijn tot een absolute eerbiediging van het recht om asiel te zoeken. Het Verdrag van Genève, het bekende vluchtelingenverdrag uit 1951, zou volledig en niet terughoudend toepassing moeten vinden. Niemand terugsturen, maar het recht hoog houden om asiel aan te vragen. “Dit beginsel wordt bevestigd door de besluiten van de Europese Raad van Tampere (1999) en door het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie”.

Zo, dat stond. De schrijvers legden ook uit hoe je dat praktisch kon vormgeven. “Een meer evenredige verdeling van de lasten tussen de lidstaten”. En zo snel mogelijk het toen al verouderde Dublinverdrag vervangen, waarin stond dat asielzoekers in het eerste land van aankomst asiel moesten aanvragen. Dat bleek de afgelopen jaren vooral in Italië en Griekenland onhoudbaar.

Maar toen werd in 2005 het Europese grondwettelijke verdrag door kiezers in Frankrijk en Nederland naar de prullenmand verwezen. Het duurde daarna nog jaren voordat in het nu geldende Verdrag van Lissabon de rechtsbasis voor het Europese asiel- en migratiebeleid werd vastgelegd. Tien jaar later blijken zelfs juridisch vastgelegde woorden nog steeds niet omgezet in daden.

Asielzoeker uit Bangladesh verkoopt allerhande spulletjes op het strand in Meco, Portugal Foto: © Peter-Vincent Schuld


In mei 2015 deed de Europese Commissie een poging. Het was het voorjaar waarin de beelden in Europese nieuwsprogramma’s boekdelen spraken. Een lange stoet van vluchtelingen wandelde over de Balkan. Hele vloten van wrakke bootjes bedekten de Middellandse Zee tussen Libië en Italië. In een Europese migratieagenda werden voorstellen gedaan voor een Europees asiel- en migratiebeleid. Geheel volgens de gedachten die al aan het begin van de eeuw waren geformuleerd.

Ook in dat voorstel van de Commissie stond dat beginsel van een eerlijke herverdeling van de lasten centraal. De mediterrane lidstaten van de Unie zouden er flink mee zijn geholpen. Het voorstel was zodanig uitgewerkt dat een eerlijke inschatting werd gemaakt van de draagkracht van de verschillende lidstaten. Compleet met staatjes en grafieken. Daarin werd Nederland ingeschat voor vier tot vijf procent. Duitsland en Frankrijk ieder voor ongeveer twintig procent, Italië voor ongeveer twaalf.

Gelet op de voorgeschiedenis zouden de Europese lidstaten daar snel mee akkoord hebben kunnen gaan. Maar de besluiten erover bleven uit. De Europese Unie besloot in maart 2016 onder Nederlands voorzitterschap nog wel tot de zogenaamde Turkijedeal. Maar die onder aanvoering van Mark Rutte tot stand gekomen overeenkomst, rammelde ten opzichte van de kernpunten van een humaan vluchtelingenbeleid. Rutte speelde een gevaarlijk spel. Nog steeds zitten we met de naweeën ervan. Met de branden in Moria ging die overeenkomst ook in vlammen op.

Het is alles met elkaar niet moeilijk te voorspellen waarmee de Europese Commissie morgen komt als weer een nieuw migratiepact op tafel wordt gelegd. Ongetwijfeld zal opnieuw een eerlijke herverdeling van lasten over de lidstaten de kern ervan zijn. In feite hoeft de Commissie niet veel meer te doen dan het eigen voorstel uit 2015 over te schrijven en hier en daar aan te passen aan de huidige situatie.

De schaamte over de mensonterende toestanden in het vluchtelingenkamp Moria op Lesbos is dus niet direct te wijten aan Europees Brussel. Het ligt vooral aan de onwil uit de lidstaten, inclusief Nederland, in te stemmen met praktische maatregelen, die allang aan de status van de tekentafel zijn ontstegen. De bijna onzorgvuldige haast om een coronavaccin te ontwikkelen, zodat we onszelf denken te kunnen redden, staat hiermee in schril contrast.

Intussen komt de Europese Commissie de nodige waardering toe. Er is sprake van verantwoorde besteding van ons belastinggeld en van middelen, die tegenwoordig volop vooraf zijn verzameld. Daarmee konden de allerergste humanitaire problemen op Lesbos de afgelopen dagen en weken worden ondervangen.

Nu komt het erop aan het nieuwe tentenkamp niet te beschouwen als een woonplaats voor jaren. Griekenland behoort als Europese lidstaat een Europees loket toe te staan voor de asielverzoeken en de efficiënte verwerking ervan. Het lijkt dan mogelijk snel dat kromme compromis uit Den Haag van twee weken geleden te vergeten. Lidstaat Nederland krijgt in de herkansing de ruimte bij te dragen aan die eerlijke Europese verdeling van lasten op basis van een Europees asielbeleid.