Hoe huidige Haagse rechtsprekende Toga Tubbies een arrest uit 1919 misbruiken. Over Sam, Shell & Moos

0
1255
Shell tankstation in La Jonquera, Catalonië, Spanje Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Ze liepen samen ergens op de grachtengordel in het centrum van Amsterdam. Het illustere duo Sam en Moos, bekend van vele grappen. Sam, een klein drukkertje in een achterafstraatje, beraamde met Moos een plan. Moos, jij werkt in de bekende Amsterdamse drukkerij van Max. Als jij daar nou eens je oor te luisteren legt en mij op de hoogte brengt van tarieven en offertes. Dan kan ik daar mijn plannen een beetje op afstemmen. Uiteraard word je beloond voor je inspanningen.

Zo gezegd, zo gedaan. Moos brieft allerlei geheimen uit het bedrijf van Max Lindenbaum door aan Sam Cohen. Maar Moos loopt tegen de lamp. Sam loopt te gnuiven op de Amsterdamse grachten. Hij kan de dans vast ontspringen. Hij weet wat hij wil weten. En Moos loopt tegen de lamp.

De uitspraak van de Hoge Raad der Nederlanden is nog steeds op te vragen bij rechtspraak.nl en dient tot op de dag van vandaag als “leerstof” en juridische bron
Beeld. Raad voor de Rechtspraak /Rechtspraak.nl

Kijk, zegt Sam, als de zaak voor de rechter komt. Lees de wet er maar op na. Ik heb geen enkele regel overtreden. Ik heb de tekst van de wet achter me. De rechters peinzen zich suf. Ze voelen wel aan dat Sam onjuist heeft gehandeld. Maar de wet geeft hen geen mogelijkheden Sam daarvoor te straffen. Aldus de rechtbank en in hoger beroep het Gerechtshof. Het knechtje Moos moet schadevergoeding betalen en verliest zijn baan. Sam kan doorgaan met zijn louche bedrijfje.

Standbeelden van de Raadsheren door de eeuwen heen voor het gebouw van de Hoge Raad in Den Haag, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar dan komt de juridische wereld in actie. We schrijven dan 1919, ruim honderd jaar geleden. De Hoge Raad krijgt de juridische vraag voorgelegd of het inderdaad zo is dat Sam de dans kan ontspringen. Juridische vraag: Wat is recht? Alleen dat, wat in de wet staat? In dat geval heeft Sam niet onwetmatig gehandeld. Maar in de Hoge Raad leeft een andere opvatting. Gewone mensen moeten ook het gevoel krijgen dat hun opvattingen over rechtvaardigheid een rol kunnen spelen in de rechtspraak. Dus formuleert de hoogste rechter in ons land een ruimere opvatting.

Als je wel aanvoelt dat je een beetje rechtvaardigheid moet betrachten als je economisch of maatschappelijk met elkaar moet omgaan, dan moet je ook aansprakelijk worden gesteld wanneer je die ander voor het lapje hebt gehouden. Het stond in 1919 nog niet in de wet. Maar de Hoge Raad schrijft: je moet ook rekening houden met de zorgvuldigheid die je ten opzichte van elkaar in het maatschappelijk verkeer moet betrachten. Als je dat niet doet, handel je ‘onrechtmatig’.

Die opvatting is terecht gekomen in het meest bekende arrest dat de Hoge Raad ooit heeft gewezen. Het arrest Cohen-Lindenbaum van 31 januari 1919 is het eerste arrest dat alle studenten aan Nederlandse universiteiten moeten lezen om te begrijpen wat het verschil is tussen ‘onwetmatigheid’ en ‘onrechtmatigheid’. Soms staat wat recht is, niet of nog niet in de wet. Dat tegenwoordig in artikel 162 van boek 6 van het Burgerlijk Wetboek de norm van de ‘maatschappelijke zorgvuldigheid’ is opgenomen, is een rechtstreeks gevolg daarvan. Het maakt de redenering niet anders. En iedereen voelde wel aan: Sam werd terecht verantwoordelijk gehouden voor zijn daden.

Het letterlijk zicht op twee delen van de Trias Politica, op de achtergrond het torentje waarin de premier zetelt en de ruimte waarin de regering bijeenkomt (uitvoerende macht), links achter de kamers van de Staten Generaal (wetgevende macht) (parlement) in Den Haag, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ruim honderd jaar geleden werd zo de deur opengezet voor een spannend debat. Ook vandaag laait dat debat voortdurend op. In de zeventiende eeuw formuleerde de bekende Franse jurist Montesquieu zijn leer van de trias politica. We kennen drie helder van elkaar te onderscheiden machten: het bestuur, de wetgever en de rechter. De wetgever, gekozen door ons allemaal, schrijft op hoe het er allemaal in de samenleving aan toe gaat. Zij controleert het bestuur (vandaag het kabinet), zodat in de dagelijkse praktijk wij als burgers redelijk zeker ervan zijn dat de ministers zich aan die wet houden. Inclusief de waarborgen voor een ongestoord en rustig leven voor u en mij. En als u zelf over de schreef gaat, zoals Sam en Moos in Amsterdam, dan komt u de rechter tegen. Die geeft u mogelijk straf of veroordeelt u tot het betalen van schadevergoeding.

Op de foto: Vissershaven in Den Helder, Nederland: vissen middels pulskor mag niet, met netten wel
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nog niet lang geleden schreven we op Facts Found een verhaal over het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie over de Nederlandse visserij met de pulskor. Een voorbeeld van die leer van de ‘trias politica’. Het kan best zijn, aldus het Hof, dat er nieuwe ontwikkelingen zijn, waardoor de Europese wetgever beslist alsnog de pulskorvisserij goed te keuren. Maar als die wetgever dat op basis van een helder democratisch debat in het Europees Parlement heeft verboden, dan heeft de rechter niet de bevoegdheden een andere beslissing te nemen.

Gebouw van de Raad voor de Rechtspraak in Den Haag, Nederland. De rechtspraak wil de Trias Politica nog wel eens schofferen door de wetgevende macht voor de voeten te lopen Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar opnieuw werd duidelijk: mooie theorie, maar de praktijk is anders. Het lijken scherpe en heldere grenzen tussen wetgeving, bestuur en rechtspraak. Maar de praktijk is altijd vol spanning. Waar lopen die grenzen precies. Klopt het wel altijd? Ook dat blijkt uit dat arrest van 1919 in de zaak van Sam Cohen en Max Lindenbaum in Amsterdam. Soms doet de wetgever pogingen de rechter voor de voeten te lopen. En andere keer, zoals in dit geval breekt de rechter in op het terrein van de wetgever.

Van die inbraak door de rechter op het terrein van de wetgever is ook sprake in het recente vonnis van de rechtbank in Den Haag ten aanzien van Royal Dutch Shell. Heel vroom ging deze rechtbank precies voor anker bij artikel 6.162 van het Burgerlijk Wetboek. Als u tot nu toe dit verhaal hebt meegelezen: daarin staat dus precies de norm die door het arrest Cohen-Lindenbaum al honderd jaar geleden in ons recht is ingebreid.

Raffinaderij van Shell Pernis. Rotterdamse haven, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Toch is de actie van Sam en Moos in Amsterdam niet te vergelijken met het beleid van Shell ten aanzien van het terugdringen van het broeikasgas CO2. Het arrest tegen Sam en Moos in 1919 kreeg zo weinig weerstand omdat het verkeerde gedrag van beide mannen voor iedereen duidelijk was. Shell opereert echter niet tegen politiek en maatschappelijk aanvaarde normen. Alleen het tempo is niet voor iedere betrokkene hoog genoeg is. Maar Shell schendt geen bestaande norm inzake de uitstoot van broeikasgassen. Er is sprake van een tempo die nog past binnen de huidige wetgeving. Sommigen onder ons willen echter meer.

Altijd maar lopen klagen over Shell, je wordt er doodmoe van. Op de foto: Shell Tankstation met klachtenformulier in Brugge, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Velen van ons verwachten van Shell dat we nog steeds de tank van onze auto kunnen volgooien, zo lang er geen andere methoden zijn om te rijden. Dat doet deze oliemaatschappij op een manier die veel maatschappelijke waardering genoot in een tijd dat we nog niet aan alternatieven dachten.

De rechtbank zegt: “we moeten oordelen naar de omstandigheden van het concrete geval”. Zo stond dat in het arrest van Cohen tegen Lindenbaum. Zo staat dat nu in artikel 6.162 Burgerlijk Wetboek. Welnu, op alle mogelijke niveaus, zowel mondiaal, als in verband van de Europese Unie en het Nederlandse kabinet in Den Haag wordt het democratische debat gevoerd over dit beleid. Daarom dient de rechtbank op dit punt op dit moment nog te zwijgen.

Rechtbank in het Paleis van Justitie in Den Haag, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nu hebben we te maken met een vonnis, dat is vastgesteld ‘in raadkamer’. Dat wil zeggen: in alle beslotenheid en zonder dat daar een normale, democratische discussie en besluitvorming over is geweest. Er zijn mensen die vinden dat dat moet kunnen. Maar volgens de trias politica dient de rechter hier de wetgever voorrang te geven. Daarna kan Shell beoordeeld worden langs de lijn van wat er dan in de wet staat. Want u en ik hebben niet gestemd voor deze rechters/rechtbank, maar voor de samenstelling van de Tweede Kamer. Wie nu het vonnis leest van de rechtbank in Den Haag, leest iets wat nogal veel lijkt op een beleidsvoorstel vanuit een ministerie. Zo’n voorstel behoort eerst in alle openbaarheid en in het politieke debat vastgesteld te worden door de Tweede Kamer.

De rechtbank trekt dus een veel te grote broek aan. Al was het maar vanwege de bepaling, dat het vonnis onmiddellijk voor uitvoering in aanmerking komt. Daarmee wordt Shell gelijk gesteld met de crimineel, die we geen minuut langer binnen de samenleving kunnen dulden. Ook die mag in hoger beroep, maar moet dat wel doen vanuit zijn cel. Shell heeft inmiddels hoger beroep aangetekend.

De tank van de auto moet gevuld blijven worden, rechtspraak of geen rechtspraak Op de foto: Shell diesel tanken in Antwerpen Merksem, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ondanks dat is deze strijd nog lang niet gestreden. Bij het Hof van Justitie van de Europese Unie hoor je, als je heel goed luistert, dat de messen geslepen worden. Dit vonnis en andere rechtszaken binnen de Europese Unie zullen vroeger of later in een serie van klimaatarresten aan de orde komen bij het Europese Hof. Dan zal het Europese recht voorop staan. En op dat punt zal het Europese Hof mogelijk niet aarzelen andere rechters hun bescheiden plaats te wijzen.

Je kunt op geen enkele rechterlijke uitspraak vooruit lopen. Ook niet op die van de Europese rechter. Maar de uitspraak over de pulskorvisserij leert ons dat het Hof van Justitie oog heeft voor de opvatting dat de politieke besluitvorming voorrang heeft. Dat weten intussen de Nederlandse vissers met hun al te voortvarend op hun schepen gemonteerde pulskor. Koninklijke Nederlandse Shell (Royal Dutch Shell) heeft andersom evenzeer recht op die voorrang voor het politieke debat voor en over het gewenste klimaatbeleid. Frans Timmermans, lid van de Europese Commissie, weet sinds deze week weer heel goed over welke zaken dan de discussie zal gaan.