In memoriam: oud-minister Atzo Nicolaï. Een goed mens in een giftige Haagse slangenkuil

0
1281
Atzo Nicolaï op een Europese top, in Brussel, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt en Peter-Vincent Schuld

Redacteuren Koos en Peter kijken allebei terug op het leven van Atzo Nicolaï. Peter begint met een persoonlijke touch, Koos gaat in op het politieke leven.

Mensen komen ter wereld, mensen overlijden. Een proces dat dagelijks plaatsvindt. Het overlijden van bekende mensen haalt de media. Je leest het en neemt het voor kennisgeving aan. Hoezeer was dat toch anders toen gisterenavond het bericht “binnen rolde” dat oud-minister en oud-staatssecretaris voor Europese Zaken, Atzo Nicolaï (60) was overleden. Hij voerde een strijd tegen een agressieve vorm van kanker die niet hij niet kon winnen.

Atzo Nicolaï op een diplomatieke bijeenkomst in het Europees Parlement in Straatsburg, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik maakt Atzo veelvuldig mee op Europese toppen van staats- en regeringsleiders en de raden van vakministers van Buitenlandse Zaken.

Als Atzo het woord nam, sprak er een politicus met een “+”. Die plus bestond uit zijn fundamenten. Een overtuigd liberaal en een jurist op het gebied van staats- en bestuursrecht. Was dat de enige plus? Nee absoluut niet. Zoals als ik hem meemaakte stond er vooral een sympathiek en aimabel mens. Oprechte hartelijkheid was hem niet vreemd. Atzo had de kwaliteiten om op een zekere dag Nederland te kunnen gaan leiden. Integer, betrokken en overtuigd dat de mens zich moest kunnen uiten in vrijheid. Iemands ogen vertellen veel over de ziel. Het klopte.

Atzo Nicolaï in het Europees Parlement in Straatsburg, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Zoals gezegd, koos Atzo voor een andere weg, die van het bedrijfsleven. Maar wat een plotseling kruisende weg wordt, kan niemand voorspellen. Het werd een letterlijk doodlopende weg. Atzo, ondanks het spanningsveld tussen journalistiek en de politiek, we hebben elk onze eigen verantwoordelijkheid, dank voor de fijne samenwerking. Je zult oprecht gemist worden. Ik wens je vrouw, je kinderen en al je naasten enorm veel sterkte en liefde toe om dit verlies te kunnen verwerken. Je was een man van vrijheid, daar stond je voor. Je bent nu van je pijn en lijden bevrijd. Rust zacht beste Atzo. (pvs)

Atzo Ncolai op een Europese top in Brussel,
België Foto: © Peter-Vincent Schuld

Atzo Nicolaï was in 1998 namens de VVD lid geworden van de Tweede Kamer. Daar behandelde hij de voor de VVD ondankbare portefeuille van het cultuurbeleid. Niet zo zeer door de inhoud als wel door de wijze waarop hij er iets van maakte, viel hij op bij de partijleiding. Die schroomde niet hem in 2002 in het kabinet te halen als staatssecretaris voor Europese zaken. Dat bleef hij tot 2006.

Atzo Nicolaï bij ht logo van het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie in 2004. De foto is genomen tijdens een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Het moet in het najaar van 2003 zijn geweest, die persconferentie in het internationale Haagse perscentrum Nieuwspoort. In de aanloop naar belangrijke Europese activiteiten als een aankomend Nederlands voorzitterschap in het najaar van 2004 en het tot stand komen van een Europees grondwettelijk verdrag, had Atzo Nicolaï wat voorbereidend werk verricht. Zo moest er een nieuw logo komen en een nieuwe slogan.

Atzo Nicolaï op een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dat lijkt eenvoudiger dan het is. Maar er kwam een fris plaatje, waarin oranje en Europees blauw op ingenieuze wijze de letters NL vormden. Een slogan was nog moeilijker. Het waren de jaren waarin Nederland een omslag maakte naar een veel kritischer koers in de Europese Unie. Atzo Nicolaï moest als staatssecretaris desondanks een Europese gezindheid uitstralen, maar als lid van de VVD afstand bewaren. Daar kwam deze leus uit: ‘Europa, best belangrijk’.

Atzo Nicolai op een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Onder ons, journalisten, brak onmiddellijk een duidelijk merkbaar gegniffel uit. “Vlees noch vis”, was aan de beroemde bar van Nieuwspoort het oordeel, vlak na de persconferentie. Niettemin klonk in de leus ook het standpunt door van die vleugel binnen de VVD, die de Europese Unie wel een warm hart toedraagt. Eerder al had de publicist Gerrie van der List in zijn proefschrift beschreven, dat in dat opzicht ‘zijn’ partij, waarvan hij geruime tijd het wetenschappelijk instituut leidde, twee zielen in één borst kende.

Atzo Nicolaï op een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Atzo Nicolaï behoorde duidelijk tot de meer Europees gezinde vleugel binnen de VVD. Maar hij moest voorzichtig opereren. Toen in december 2004 op aandringen van toenmalig premier Jan Peter Balkenende door het kabinet een wetenschappelijk congres werd belegd, was het aan Nicolaï om het vooral christen-democratische feest van een liberale rand te voorzien. Is Europa een prachtig idee?

Voormalig premier Jan-Peter Balkenende geflankeerd door Atzo Nicolaï in het Europees Parlement in Straatsburg, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Nicolaï wees in zijn openingswoord voor dat congres op het gebouw, de tot congrescentrum omgebouwde Van Nellefabriek op een onooglijk industrieterrein vlakbij Rotterdam. Een samengeraapt zooitje van tegen elkaar aanhangende loodsen en verveloze tussenmuurtjes. Net zoals de Europese Unie in de ogen van veel Europeanen als los zand aan elkaar hangt. Maar het hart van die gewone Europeaan klopt er.

Atzo Nicolaï op een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Nicolaï toen: “Het gaat bij het nadenken over Europese waarden niet om verre en verheven idealen. Het gaat om een Europees politiek en cultureel model, dat voor honderden miljoenen mensen buiten de Europese Unie een aanstekelijk model is. Het Europese democratische en morele model doet een krachtig appèl op de buitenwereld.”

Atzo Nicolaï op een Europese top in Brussel., België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Juridisch had Nicolaï wel wat bijscholing nodig. Toen hij in de aanloop naar onderhandelingen over nieuwe meerjarencijfers van de Europese Unie in 2006 moest meelopen in de lijn van het knaken poetsen van zijn partijgenoot Gerrit Zalm, vermaande hij de vertegenwoordigers van provincies en gemeenten in ons land, zich koest te houden. Ruzie is er niet bij, vertelde hij in een interview. Dat hoort niet tussen de verschillende bestuurslagen in ons land.

Atzo Nicolaï, tijdens een Europese top in Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Maar bij provincies en gemeenten weten ze dat de spelregels van de Europese interne markt in 1993 in werking waren getreden. Regionaal beleid is sindsdien Europees beleid. En dus liggen ook voor hen de belangen in Brussel. Daar wilden de liberalen in het kabinet niet aan. Die hadden daar onder Bolkestein in de jaren negentig hard tegen gevochten. Hoewel, ook hier viel weer een Europese vleugel te onderscheiden binnen de VVD. Nicolaï kon dus niet echt verliezen, maar ook niet duidelijk winnen. Zijn vermaning om geen ruzie te maken, hield alle opties open.

Atzo Nicolaï tijdens een diplomatieke bijeenkomst in het Europees parlement in Straatsburg, Frankrijk
Foto: Peter-Vincent Schuld


Het tekende de aimabele persoon achter de politicus Nicolaï, die altijd een glimlach op zijn gezicht had, als hij met zijn werk bezig was. Hij was er in de aanloop naar het referendum van 1 juni 2005 over het Europese grondwettelijke verdrag. In een Haagse tram en op straat kon iedereen hem erover aanspreken. Zijn pleidooi ten gunste van deze verdragstekst kwam duidelijker over dan de halfzachte betogen van zijn politieke ‘baas’ Jan Peter Balkenende. Maar een groot deel van het volk morde en stemde deze tekst naar de prullenmand. (kvh)