Overheidssteun om de persvrijheid te bewaren

0
357
CNN senior correspondent Jim Clancy stelt een vraag tijdens een NAVO-persconferentie in Brussel, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Dat is de zegswijze die hoort bij het klassieke pleidooi om journalistieke organisaties niet te betalen uit belastinggeld. Maar gaat die wijsheid nog op? Zowel in lidstaat Nederland als in de Europese Unie als geheel groeit de vraag naar actieve financiële steun van overheidswege. Moeten journalisten zich laten betalen door een overheid, terwijl ze diezelfde overheid kritisch behoort te volgen?

Je kunt het ook anders benaderen. Zowel in de Europese Unie als in de Nederlandse grondwet worden een aantal zwaarwegende vrijheden voor gewone mensen omschreven. Het is niet zo dat de overheid die goedgunstig aan de mensen geeft. Nee, deze grenzen rond deze grondrechten worden getrokken omdat die aan de basis liggen van vrijheden voor ons allemaal. Klassieke grondrechten, heten ze. De overheid behoort er met de tengels vanaf te blijven.

Vrouw bij krantenkiosk in Faro, Portugal
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Waar komt dan de roep vandaan om de overheid de rol te geven als actieve beschermer en financier? In het staatsrecht is daarvoor het begrip sociale grondrechten ontstaan. Het geeft aan dat de overheid actief moet zorgen voor werk, voor voldoende gezondheidszorg of voor veiligheid op straat. Als je op die manier aan de grondrechten denkt, dan zou de overheid ook actief moeten zorgen voor een goed functioneren van de persvrijheid.

Het leven anno 2020, coronoa-crisis Op de foto een bord bij het binnenrijden van de gemeente Vught, Nederland Foto: © Peter-Vincent Schuld

Vandaag moeten we vaststellen dat alles anders moet nu de coronacrisis ons leven door elkaar heeft geschud. Zelfs de onafhankelijke journalistiek zou door de overheid financieel gered moeten worden. In Nederland heeft minister Arie Slob (mediazaken) de juiste beslissing genomen om regionale en lokale journalistiek financieel te ondersteunen. Op straffe van het verdwijnen van de in een democratie noodzakelijk te achten waakhondfunctie van journalisten. Zo staat dat in een nieuw advies van deskundigen.

De commissie openbare vrijheden van het Europees Parlement vroeg deze groep van deskundigen uit allerlei lidstaten om een advies over de persvrijheid. De groep stond onder leiding van hoogleraar Tarlach McGonagle van de Universiteit van Amsterdam. Het rapport, eind vorige week verschenen, gaat vooral over de veiligheid van journalisten, wanneer zij gebruik maken van het grondrecht van de persvrijheid. Die is niet in alle landen van de Europese Unie even goed gegarandeerd.

Het advies haakt aan bij ingrijpende gebeurtenissen zoals de moorden op de journalisten Daphne Caruana Galizia op Malta, Jan Kuciak en Martina Kusnirova in Slowakije en Lyra McKee in Noord-Ierland is. Het gaat vooral over de vraag hoe het in meer algemene zin staat met de persvrijheid in de verschillende lidstaten. Polen en Hongarije springen er nu uit als zorgenkindjes. Zeker nu zeer recent het internetmagazine Index.hu in Hongarije is ontdaan van de status van journalistieke onafhankelijkheid. De truc van het verwisselen van economische eigendom van dit voorheen onafhankelijke medium wordt in veel landen vaker vertoond.

Poolse zender Televisie Polska staat de facto onder staatscontrole Foto: © TV Polska

Persvrijheid is dus bepaald nog niet vanzelfsprekend in de Europese Unie. Ook als geweld achterwege blijft, dan nog zijn er allerlei trucs in omloop om journalisten dicht op de huid te zitten. Nederland en nog een handvol noordelijke lidstaten komen er in het rapport goed vanaf. Maar dat is eerder uitzondering dan regel. Hoewel het in landen als België, Frankrijk, Spanje, Portugal, Italië en Griekenland wel de goede kant op gaat, zijn daar toch vaker zaken aan de orde waarbij de wenkbrauwen gefronst kunnen worden. En in Hongarije en Polen staan de zaken er helemaal slecht voor.

Verkooppunt van de Duitse krant Die Welt in Tecklenburg, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het advies aan het Europees Parlement gaat in bredere zin in op deze bedreigingen van de persvrijheid. Vooral twee zaken krijgen daarbij uitvoerige aandacht. In de eerste plaats komt de kwestie van het economisch verschieten van kleur aan de orde. Dat gebeurde bij Index, maar is al veel langer staande praktijk in heel wat lidstaten. Persvrijheid wordt dan opgevat als de vrijheid van de eigenaren om het nieuwsmedium te laten schrijven wat de eigenaar wil. Als zo’n medium de vaak nog corrupte machthebbers dan niet naar de mond schrijft, regelen deze achter de schermen dat de economische eigendom overgaat in handen van bevriende personen.

Een tweede veel voorkomende truc is van juridische aard. In het strafrecht van eigenlijk alle lidstaten staan bepalingen die beschermen tegen beledigingen of smaad. In beginsel zijn ook journalisten aan die grenzen gehouden. Je mag alles schrijven en zeggen wat je wilt, als je dat maar doet in een vorm die voldoende respectvol is voor anderen. Daar vinden machthebbers openingen om nieuwsmedia of individuele journalisten soms eindeloos voor de rechter te slepen en hen zo nodig te laten opsluiten.

Finse journalist Petteri Tuhohinen van de Finse krant Helgingin Sanomat bij een inval in een drugspand in Heerlen, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Kritiek op het beleid wordt zo ten onrechte omgezet in aanklachten van smaad en belediging. Wanneer je als overheid dat lang genoeg volhoudt, dan krijg je ofwel gelijk bij een rechter, die inmiddels ook zijn onafhankelijkheid kwijt is (Polen) of je procedeert net zo lang tot de journalistieke tegenpartij financieel niet meer in staat is fatsoenlijk verweer te voeren. Alles met als idee, dat wat jij als niet al te democratisch ingestelde politieke leider voorstelt, goed is voor iedereen.

Zelfs in eigen land zien we tegenwoordig – nu nog op kleinere schaal – hoeveel burgers achter dit soort leiders aan lopen. Vorige week nog zagen we Victor Orban en Geert Wilders in Boedapest met elkaar lachend op de foto. In Hongarije wonen ten minste geen mensen met een zwarte huidskleur, islamitische overtuiging of een hoofddoekje op.

Het advies aan het Europees Parlement is nu om Europese regelgeving te bevorderen, waarbij dit soort economische of juridische constructies worden tegen gegaan. Het zou een stap voorwaarts kunnen zijn ten bate van de persvrijheid.

Cameraman tijdens persconferentie in Luxemburg
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar het rapport voegt daar aan het slot een paar elementen aan toe, die er echter een beetje met de haren bijgesleept lijken. Men constateert dat de huidige coronacrisis ondertussen de persvrijheid op een andere manier bedreigt.

Vrije pers: Kopen van een krant in de Bulgaarse hoofdstad Sofia
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Als er straks wegens geldgebrek geen nieuwsmedia of journalisten meer over zijn, dan is alle moeite voor niets geweest. Dus stelt men voor, nu de Europese Raad een compromis heeft gesloten over meerjarenbegroting en Herstelfonds, een klein deel ervan te reserveren voor een permanente pot om de onafhankelijke journalistiek te ondersteunen. Niet duidelijk is hoe dat overeenkomt met die oude waarschuwing, dat wiens brood men eet, diens woord men spreekt.