Poolse rechtsstaat fout? De Nederlandse Staat en de rechtspraak doen niets anders dan burgers als vogels kooien!

0
1639
Burgers als vogels in een kooitje Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Onderstaand artikel is een bijdrage in een serie waarin we ons bij Facts Found afvragen hoe het staat met de stand van de rechtsstaat in Nederland, in Polen, in de Europese Unie. Nederland komt er helemaal niet zo goed vanaf. Leerzaam als we de schijnwerpers wat meer op Polen richten. En hoe staat het eigenlijk met het Hof van Justitie van de Europese Unie. Deze serie verschijnt onregelmatig. Op de site staan eerdere afleveringen. En de redactie heeft plannen, die nog niet concreet zijn uitgewerkt, om over een aantal maanden eens op onderzoek uit te gaan in Luxemburg. Voorlopig doet de Europese rechter het echter naar ons inzicht niet zo slecht!

Na de toeslagenaffaire is het duidelijk dat het ook in Nederland met de rechtsstaat helemaal niet in orde is. Burgers komen als vogels gevangen te zitten in de kooien van de overheid.

Vijftien jaar geleden. De telefoon. Belastingdienst. Die wil graag controleren of mijn zaakjes wel goed in orde zijn. Ambtenaar Dorknoper maakt een afspraak voor een gesprek aan de keukentafel. Tip: zorg dat je alle documenten bij de hand hebt. Alle documenten, dat gaat dan over de zakelijke administratie die verplicht is, wanneer je als zzp’er een eigen bedrijfje hebt opgericht. Een paar jaar geleden was ik een zogenaamde ‘starter’. 

Dorknoper wordt natuurlijk vriendelijk en gastvrij ontvangen en krijgt verse koffie met iets erbij aangeboden. Niets bijzonders, het gaat zoals je gasten ontvangt. Het blijkt dat hij wil weten of alles deugt met de administratie voor de omzetbelasting. Wie als ondernemer geld verdient, moet over de inkomsten namelijk belasting over de toegevoegde waarde betalen. Daar zijn regels voor, wettelijke regels. Eigenlijk help je de overheid om belasting te innen. Maar diezelfde overheid vertrouwt dat systeem maar zeer matig.

Gekooide vogel
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Die regels zijn net zo ingewikkeld als iedereen wel vermoedt dat die zijn. Daarom nemen zelfs hele kleine ondernemers vaak een accountant of administratiekantoor in de arm. Want de boetes en regels voor terugbetaling zijn niet mis. Ook toen al heerste bij de belastingdienst de gedachte, dat iedere ondernemer die ermee te maken krijgt, wel een mogelijke fraudeur zou zijn.

En hoewel mijn spulletjes bij een degelijke en nog steeds bestaand accountantskantoor zijn ondergebracht, vindt meneer Dorknoper bij de verse koffie wel degelijk “onregelmatigheden”. Hoewel het gaat om regels, die door de wetgever dubbelzinnig zijn geformuleerd en je er dus ook anders over kunt denken, hebben de accountant en ik precies de verkeerde uitleg gevolgd. Dorknoper nam daar aan mijn keukentafel nog net niet de term ‘fraude’ voor in de mond. Hij verleende genadig enig uitstel, zodat correcties aangeleverd konden worden. Ondertussen wisten we dat een paar tientjes verkeerde aanbetalingen zouden leiden tot terugbetaling en boetes, die zeker een paar honderd euro zou belopen.

Het ging toen allemaal nog niet zo hard als tien jaar later rond de Toeslagenaffaire. Beste lezer, dank je wel voor de bezorgde gevoelens ten aanzien van mijn welzijn en jullie goede wensen. Maar uiteindelijk is alles geregeld, had ik dat jaar wat minder winst, maar ben ik verder gezond weer kunnen opstaan en verder gaan met mijn schrijfsels.

Gekooide vogel
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar dat is nog lang niet het hele verhaal. De Belastingdienst legt niet alleen alle rekening en risico in opdracht van onze gekozen volksvertegenwoordiging en de daartoe belaste staatssecretaris van belastingzaken bij de klant. Die klant, u en ik, worden vanaf het begin met wantrouwen omgeven. Als bij regels die voor meerdere uitleg vatbaar zijn, meningsverschillen ontstaan, dan kun je beginnen bij zo’n loket op een ver industrieterrein, waar een ambtenaar met van die glimmende oogjes jou begint uit te foeteren.

“Iedere Nederlander wordt geacht de wet te kennen”, zegt hij dan. En hij, baas van ambtenaar Dorknoper, vertegenwoordigt De Staat. Hij heeft altijd gelijk. Ook als hij ongelijk heeft. Hij is geen ambtenaar, wat letterlijk betekent dienstknecht of hulp voor de burger. Nee, hij kijkt erbij alsof hij de minister-president in eigen persoon is. Als je het er niet mee eens bent, dan ga je maar in beroep bij de rechter.

Gekooide vogel
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Kijk, en dat is een avontuur op zich. Heb je dat een keer gedaan, dan weet je dat de praktijk al heel veel langer anders is dan de theorie. Dan weet je dat de rechter er in de praktijk vaak helemaal niet is als beschermer van de burger en diens rechten. Dan ervaar je dat rechters ook zo in hun eigen wereldje bezig zijn het systeem te beschermen. Vandaag zouden we zeggen: in de eigen bubbel.

Want dit gebeurde er in mijn geval. In beroep tegen de beschikking van ambtenaar Dorknoper bij de rechter. Na de juiste procedures volgens de regels van het bestuursrecht te hebben gevolgd, kwam de uitnodiging voor de zitting. Alles op een rijtje, de juiste papieren en bewijsstukken bij de hand, zo kom je op de zitting. Daar verschijnen aan de andere kant van het gangpad vier mannen die grinnikend en grapjes makend gaan zitten. Ze zijn hier duidelijk omdat ze er nu eenmaal moeten zijn. Iets voorbereid? Vergeet het maar.

Gekooide vogels
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De zitting verloopt naar die verwachting. De rechter vertelt dat het groepje van vier allemaal de Belastingdienst vertegenwoordigen. Met hun lichaamstaal vertellen ze de rechter dat ze het allemaal maar onzin vinden dat ze hier moeten zijn. Want zij krijgen, namens de belastingdienst, namens de overheid zelf dus, toch gelijk. Denken ze. Verwachten ze. Waarom je op de zitting nog verder serieus gedragen. Hun antwoorden op vragen van de rechter getuigen niet van degelijke kennis over de zaak.

De rechter zelf houdt wel een schijn van onpartijdigheid in stand. Maar als de uitspraak er is, blijkt elke serieuze overweging, elk serieus argument van de hand gewezen te zijn. Want inderdaad, de belastingdienst is van ons allemaal en krijgt dus helemaal gelijk. Zo leeft de belastingdienst in een schijnwereld waarin individuele medewerkers, al dan niet achter die houten loketten waarin je je als burger voelt opgesloten, hun eigen gang gaan en hun eigen beslissingen nemen. Als je het er niet mee eens bent, dan krijg je te horen dat je toch zeker zelf ook de wet behoort te kennen.

Twintig jaar geleden. Vijf jaar eerder dan bovenstaand verhaal.

Mooi moment om eens te kijken of er nog een andere mooie baan is. Zo mooi als de journalistiek, dat is uitgesloten. Maar goed. Als journalist moet je in alle onafhankelijkheid oordelen en doorvertellen wat je ervan vindt. Zodat u als lezer ook een beetje begrijpt wat er om u heen gebeurt. Ik zoek geen functie waarin partijdigheid een rol speelt, zoals die van een advocaat. Dat is niet mijn hoogste doel. Maar rechter, dat zou wat kunnen zijn. Je bent dan immers onafhankelijk en houdt er hoge morele standaarden van recht en gerechtigheid op na.

Vogel in een kooi
Foto:© Peter-Vincent Schuld

Op onderzoek. Wat moet je doen om te solliciteren bij de rechterlijke macht? De rechterlijke macht komt bijna altijd mensen te kort. En al die rechters die na hun studie nooit anders hebben gedaan dan de rechtbanken bevolken, die missen een hoop vaardigheden, die toch behulpzaam kunnen zijn. Ben je afgestudeerd als jurist dan heb je dezelfde bul als die mensen, die rechter zijn geworden.

Als je dan als journalist jarenlang de perstribunes van de Tweede en Eerste Kamer, de perszalen van vele ministeries en de gebouwen van de instellingen van de Europese Unie van binnen en buiten kent, dan neem je ervaringen mee die meerwaarde hebben. Dan kun je rechtbanken helpen om hun contacten met de pers te verbeteren. Een harde noodzaak, twintig jaar geleden. Je weet ook een beetje hoe en waarom wetten tot stand komen en wat de verhouding is tussen politiek en juristerij. Je weet zogezegd van de hoed en de rand. En twintig jaar geleden wisten rechters in Nederland ook nauwelijks dat er zoiets als Europees recht bestaat en dat Europese wetten voorrang hebben op Nederlandse wetten. Ook daarin zou meerwaarde geleverd kunnen zijn.

Rechtvaardigheid is voor veel burger als een stukje brood dat in bevroren water ligt en waar je niet bij kunt zoals deze eend in Heusden, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dan verschijnt die advertentie voor zogenaamde zij-instromer bij de rechterlijke macht. Alle vinkjes ten aanzien van de vereisten springen op groen. Nummer gebeld voor nadere inlichtingen. “Meneer, hebt u wel eerst contact gezocht met de dichtstbijzijnde rechtbank van uw woonplaats”, is de vraag aan de andere kant van de lijn. Nee, maar hoe kon ik dat weten? “Ja, meneer, dat kon u misschien niet weten, maar zo gaat dat nu eenmaal bij ons.” Zo gezegd, dan ook maar zo gedaan. Het telefoontje begint bemoedigend. Ik krijg zo waar direct een vice-voorzitter van de rechtbank aan de telefoon. Op mijn vraag om inlichtingen voor de functie van zij-instromend rechter, voel ik al snel dat ik met een kluit in het riet wordt gestuurd. Ik ben niet één van hen, een afspraak voor een oriënterend gesprek zit er niet in.

Met blijdschap en vreugde bleef ik vervolgens journalist. Want een mooier vak is er immers niet. Maar deze verhalen, die ver in mijn geheugen waren weggezakt, kwamen de laatste jaren weer allemaal bovendrijven. Dat begon toen in 2015 de rechtbank in Den Haag op de stoel van de politici ging zitten en de actiegroep Urgenda in het gelijk stelde in een geding tegen de rijksoverheid over het klimaatbeleid. Wat had dit met de scheiding van machten binnen de overheid en met de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht binnen de zogenaamde Trias Politica te maken?

Al zoeken burgers in Nederland in groep hun recht, samen op dat kleine stukje waar men recht denkt te kunnen halen. Je kunt het vergeten. De buitenproportionele macht van de Nederlandse Staat
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik begon me wat te verdiepen in het functioneren van rechtbanken. Journalisten zijn er immers voor om lastige en kritische vragen te stellen. Maar die rechtbanken blijken hun zaakjes goed voor elkaar te hebben. Dat valt te vergelijken met wat we wel ‘gesloten potten’ kunnen noemen. Rechters krijgen altijd en overal ook in de journalistiek het voordeel van de twijfel. Veel rechters verdienen dat ook wel in de praktijk van elke dag.

Er komt een dag dat de burger net zoals deze eend in Heusden sprong in de lucht neemt, zijn recht en vrijheid opeist en de Nederlandse Staat laat zien wat gerechtigheid en rechtvaardigheid is.
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar als het erop aankomt blijken ook rechters en rechterlijke colleges kwetsbaar voor de dreiging van tunnelvisie. Het zaadje daartoe is gelegd tijdens de boven beschreven ervaringen van al wat langer geleden. Het is tijd dat de journalistiek niet alleen licht laat schijnen over de uitspraken van rechters die in de vorm zijn gegoten van vonnissen en arresten. Het is ook gezond dat rechters, daartoe gesteund door kritisch volgen en bevragen door journalisten, gaan beseffen dat ze ook zelf kwetsbaar zijn voor eenzijdigheden en vastgeroeste methoden en technieken.

Volgende aflevering, die binnenkort verschijnt en waar al aan geschreven wordt: Hoe in Nederland de rechterlijke macht door de Toeslagaffaire tot een ongekend proces van zelfonderzoek is gekomen. Daarin liggen plotseling veel antwoorden op tafel, waarover we al in een eerdere fase in de redactie vragen hadden geformuleerd.