Shell veroordeeld tot betalen schadevergoedingen Nigeriaanse boeren, maar is dit wel terecht? Over rechtspraak, illegale raffinage en illegale verkoop van brandstoffen

0
1529
Logo van Shell op een tankstation in Montelimar, Frankrijk Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Wie de omstandigheden  in West-Afrika waartoe ook Nigeria en buurlanden Benin en Niger behoren, niet kent, er niet zelf is geweest of geen onderzoek ter plaatse heeft ingesteld moet niet denken een oordeel te kunnen vellen over de situaties ter plaatse. Dat geldt ook voor de rechtbank en nadien het Gerechtshof in Den Haag welke een arrest heeft uitgesproken in de zaak van de activistische club Milieudefensie en twee Nigeriaanse boeren die krachtens dit arrest aanspraak kunnen maken op een schadevergoeding wegens vervuiling na lekkage c.q. sabotage van de pijpleidingen.


Het openbaar bestuur is in Nigeria op nationaal en regionaal niveau zo corrupt als maar zijn kan. De Nigeriaanse staatskas profiteert duchtig mee van de oliewinning hetzij via de gelden die Shell betaalt voor de concessies, hetzij via de lonen aan het lokale personeel en de contractors dan wel via de participaties die zij heeft met de Nigeriaanse staatsoliemaatschappij.
Oliepijpleidingen in Nigeria worden met regelmaat door lokale bandieten gesaboteerd of vernield. Doel? Gelden op een onrechtmatige manier afdwingen van de concessiehouders, illegale oliehandel en illegale raffinage van aardolie.De illegaal geraffineerde aardolie komen als gewone brandstoffen in het illegaal circuit en worden overal en nergens aangeboden in Nigeria, maar ook in buurlanden Niger en Benin.

Illegale verkoop van illegaal geraffineerde brandstoffen in Berembereke, Benin, West-Afrika Foto: © Peter-Vincent Schuld

Kwade tongen beweren dat de exploitatiemaatschappijen in de omliggende landen die niet behoren tot de grote olieconcerns zelf, ook betrokken zijn bij de heling van illegaal geraffineerde brandstoffen. Enig hard bewijs daarvoor werd ons niet aangeboden. Het verhaal lijkt plausibel, zelfs aannemelijk, maar het bewijs daarvoor ontbreekt op onze bureaus. Maar euh….het Gerechtshof in Den Haag oordeelde ook dat sabotage van de pijpleidingen van Shell aannemelijk was en toch werd Shell veroordeeld tot het betalen van schadevergoedingen. Meten met twee maten?  Als het Gerechtshof in Den Haag met twee maten meet, dan hebben we een gevaarlijk precedent. Is er dan wel echt recht gedaan?  Lijkt dit niet meer op een politiek vonnis waarbij na de Urgenda-zaak het Hof opnieuw op de activistische stoel is gaan zitten? Wat is het wereldbeeld van een rechters en raadsheren?

Illegale verkoop van brandstoffen langs de weg in Berembereke, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Los van het oordeel dat het Gerechtshof heeft gevormd, zou het Gerechtshof het hebben gesierd om in zo’n belangrijke en principiële zaak zich ter plaatse een beeld te gaan vormen. Het lastige van alles is dat in dit soort van procedures, het erg moeilijk tot onmogelijk is om vertrouwelijke ambtsberichten van de diverse Ministeries van Buitenlandse Zaken van diverse landen en de diverse inlichtingendiensten als producties in de neer te leggen conclusies te voegen omdat ze niet openbaar en dus niet toegankelijk zijn. Hierdoor kan de situatie ontstaan dat het Gerechtshof het heeft ontbroken aan een juist beeld van de situatie ter plaatse.De overwegingen van het Hof zijn opgetekend in het arrest. Maar er wordt gedebatteerd en gedelibereerd alvorens tot een arrest te komen. Wat de overwegingen zijn geweest om tot het arrest te komen en of de raadsheren het allemaal met elkaar eens waren zullen we nooit weten, immers dit deel van de rechtspraak behoort tot zogeheten “geheim van de raadkamer”. Met het geheim van de raadkamer is ten gronde niks mis. Rechters die een zaak behandelen moeten onderling vrijelijk kunnen spreken en met elkaar van gedachten kunnen wisselen. Tegelijkertijd kun je ook de vraag stellen of de druk op het rechtssysteem in Nederland de betrokken raadsheren bij het Hof wel voldoende in staat heeft gesteld om kennis te nemen van alle feiten? Als dat de conclusie zou zijn dan hebben we een situatie die nog meer precair is. Immers dan zijn de werkdruk en de beperkte middelen de boosdoener in verzakende rechtspleging waarvoor niet de raadsheren aangesproken kunnen worden, maar wel het systeem van financiering van de rechtspraak en de middelen die benodigd zijn. In dat geval zouden financiële en organisatorische redenen een afkalving van de rechtsstaat betekenen. Totaal onaanvaardbaar.

Douanepost in Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schukd

Terug naar West-Afrika, In dit geval naar de straten in Benin dat aan Nigeria grenst.  Ja er zijn officiële grensovergangen, maar vaak zo lek als een mandje en…. gelet op de lage lonen van de douaniers is corruptie niet uit te sluiten.

Vrouw met illegaal geraffineerde brandstoffen die ze onderweg te koop aanbiedt in Parakou, Benin, Wesr-Afrika

Langs de weg loopt een vrouw op haar hoofd heeft ze een metalen schaal. In die schaal zitten flessen gevuld met brandstof. Of ze bedoeld zijn voor de scooters of voor een auto valt niet goed op te maken. Met een liter benzine of diesel in een auto kom je niet ver. Misschien voor de vele scooters en brommertjes die er rijden. Geen bonnetje, geen BTW, geen accijnzen, gewoon vers uit de fles. Vers geraffineerd? Het goedje ziet er nogal troebel uit lijkt in de verste verte niet op brandstoffen van enige kwaliteits-raffinage. Wie in West-Afrika schonere brandstoffen voor ogen heeft, zal eerst de illegale raffinage moeten aanpakken.

Chauffeur van een vrachtwagen met katoen heeft net zijn tank van zijn truck gevuld met illegale brandstof in Parakou, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Een stukje verder is een vrachtwagenchauffeur druk in de weer met een oud olievat. Zijn vrachtwagen met katoen heeft hij zojuist afgetankt, maar niet bij het tankstation. Ook hier kan geen andere aannemelijke conclusie getrokken worden dat de man illegale brandstof heeft gekocht en in de vrachtwagen laten lopen. Het is de normaalste zaak van de wereld. Niemand die ervan opkijkt, niemand die het beschouwt als een “onoorbare” praktijk”, geen politie of douane actief in het veld.

Auto met lege vaten bedoeld voor de illegale brandstoffenhandel in Natitingou, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Enige tijd later bevind ik mij in het noordelijke Natitingou, niet ver van de grens met Nigeria. Ik zie een auto rijden vol met lege plastic vaten. Nieuwe lading brandstoffen halen? Dit is geen kleinschalige handel, hier zitten grote partijen achter. Maar ook hier de gewoonste zaak van de wereld.

Jongeman met jerrycan op de fiets in Natitingou, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Een jongen fietst voorbij met op zijn bagagedrager een kleine jerrycan. Vast en zeker niet bedoeld voor fruitsappen. Het leven zoals het hier is en zoals het hier gaat. Dit is een andere wereld, een andere realiteit. Een wereld die wij niet begrijpen omdat we hem niet zien, niet voelen, niet ruiken. Ik ben een van de weinige blanke mensen in het stadje. Nee, oordelen vellen van achter een bureau, in een raadkamer dan wel elke andere plaats dan het veld waarin de zaken zich afspelen leiden tot een niet afgewogen beeldvorming, laat staan dat kan leiden tot een oordeel. Dan was  ik nog niet eens op de plekken waar sabotage gepleegd wordt of illegaal wordt geraffineerd. De handel in illegale brandstoffen is zo normaal dat het fotograferen niet eens een probleem is. het is net alsof je brood bij een bakker haalt.

Nu is de bevolking van Benin alles behalve agressief. Kk heb zelden zulke lieve mensen meegemaakt, maar dan nog. Je zou verwachten dat het op beeld vastleggen van “illegale praktijken” niet op prijs gesteld wordt. Niets is minder waar.

De laatste druppel diesel uit de pomp van Sonacop, in een fles voor een jonge moeder met kind in Natitingou, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Ik zie een tankstation van het brandstofmerk SONACOP, wat staat voor “Societé Nationale de Commercialisation des Produits Pétroliers, dus in het Nederlands “Nationale Maatschappij tot commercialisering van petroleumproducten”, de nationale verkoopmaatschappij van Benin.
Buiten aan de pomp staat een vrouw die een beetje brandstof nodig heeft. Het is dan wel letterlijk dan wel spreekwoordelijk de laatste druppel. Ik loop een stukje verder.

Drankflessen met troebele brandstoffen voor motoren bij een Sonacop Tankstation in Natitingou, Benin, West-Afrika
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik neem een rek waar. Vol met glazen drankflessen. Allemaal gevuld met brandstof voor scooters en brommers. Opnieuw een troebel goedje. Slecht geraffineerd. Dit alles onder het dak van SONACOP. Er wordt aangeboden, er wordt verkocht.


Milieudefensie was partij in de zaak tegen Shell. Ik weet het niet. Terwijl heel de milieubeweging loopt te mekkeren over het klimaat en de uitstoot van CO2. Zou Milieudefensie er misschien beter aan doen om zich in te zetten tegen de sabotage en illegale raffinage? Maar ja, dan moeten ze een pact sluiten met hun eeuwige vijand Shell. En dat is die kringen niet politiek correct. Je zou wel eens als racist uitgemaakt kunnen worden, of neo-koloniaal. Nou, de ruwe aardolie is nog donkerder dan de huidskleur van de mensen aldaar. Mensen die hun leven op hun manier leiden. Mensen die vaak geen enkel besef hebben van het groter plaatje omdat ze leven naar de dag van morgen en overmorgen. Is Shell wel de “vijand”. Ik heb zwaar mijn bedenkingen en nee, ik heb geen belangen in Shell noch ontvang ik een cent van dit bedrijf. Ik gebruik mijn kennis in combinatie met mijn gezond verstand.

Vroeger had je de reclameslogan van Shell “Shell helpt”.  Dat doen ze nu nog steeds, ook als het vervuiling betreft.

Logo van Shell op een zuil bij een tankstation in Vleuten, Nederland Foto: © Peter-Vincent Schuld

Natuurlijk is Shell een organisatie met winstoogmerk. Maar een bergingsbedrijf is dat ook. Is het louter omwille van de oliedollars en tegenwoordig het klimaat dat dit soort ondernemingen bij voorbaat al in het “verdachtenbankje” zit? Is dit recht en rechtvaardigheid? Ja, de bedrijven die contracten afsluiten met Shell om te saneren waar er olielekkages zijn ontstaan of gesaboteerd is, zijn ook bedrijven met een winstoogmerk en hebben alles behalve “schone handen”. Het is geweten dat betrokken ondernemingen op een vaak criminele wijze in Nigeria een rol spelen bij de verwerving of uitvoering van contracten tot schoonmaak. Maar dat las u niet in de afgelopen dagen. Wel besteedde het dagblad Trouw een tijdje terug aandacht aan dit onderwerp. Maar deze dagen?  Het blijft “oorverdovend” stil.