Tot 100 jaar geleden was Vaals het vierlandenpunt: Het vergeten ministaatje Moresnet

0
721
De oude grensovergang van Duitsland naar Kelmis in het voormalige ministaatje Morisnet, thans België Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

We hebben het al vaker geschreven, de “natiestaat” is geen eeuwig en constant gegeven.Door de geschiedenis heen bleek er niets zo veranderlijk als landsgrenzen.

De Vrede van Utrecht, Vrede van Münster, het Congres van Wenen, het Verdrag van Versailles, het uiteen vallen van de Sovjet Unie.

Zicht op de binnenstad van Münster, Duitsland, alwaar de Vrede van Münster getekend werd.

Foto: © Peter-Vincent Schuld


Het verdrag van Versailles is in dit verhaal meer dan relevant. Het maakte in 1920, na het aflopen van de Eerste Wereldoorlog een einde aan het bestaan van een stukje “neutraal” gebied te weten het “ministaatje” Neutraal Moresnet dat aan destijds Nederland, Duitsland, grensde.

Bord dat in Kelmis aangeeft dat u over 1100 meter in Duitsland bent.
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het werd gevoegd bij  België en haar oostkantons in de provincie Luik. Kern van het dwergstaatje van weleer is Kelmis, thans een rustig grensplaatsje zonder enige bijzondere activiteit van betekenis.

Troosteloze aanblik van het dorp Kelmis met wegwijzers naar Vaals en het dorpje Moresnet wat niet bij het staatje Neutraal Moresnet hoorde
Foto: © Peter-Vincent Schuld


De woonwijken bestaan veelal uit relatief “jonge” maar redelijk troosteloze woningen met her en der een historisch gebouw uit de lang vervlogen tijden. Wat doet dan nog herinneren dan Neutraal Moresnet?

Monumentaal en authentiek pand in Kelmis aan de Moresnet Strasse
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Een museum, wat verborgen grenspaaltjes en het huidige gemeentewapen van Kelmis. De leeuw aan de linkerzijde refereert aan de Nederlandse en Belgische band, net de Pruisische adelaar rechts, refereert aan de Pruisische (en later Duitse) gedeelde heerschappij.

Vlag van de Gemeente Kelmis dat refereert aan het ministaatje Moresnet met een leeuw (verwijzend naar Nederland en België en een Pruisische adelaar, met daarboven een hamer en een pikhouweel verwijzend naar de zinkmijnen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De hamer en de pikhouweel” in de kop in het gemeentewapen refereren aan de in 1950 gesloten zinkmijn waaraan Neutraal Moresnet deels haar economisch bestaan aan kon ontlenen.

Vlag van de gemeente Kelmis, met verwijzingen naar het mInistaatje Neutraal Moresnet
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Tijd om zo goed als een eeuw later eens voet te zetten op gronden die als deze zouden kunnen praten, ons zouden laten schateren en gieren van het lachen over de toenmalige losbandigheid, gokgedrag en listige smokkelaars maar ons ook laten fronsen door de vervuiling van de lucht van weleer met cadmium die vrijkwam bij het smelten van de zinkerts.

Oorspronkelijke vlag van Neutraal Moresnet

Zeker in Kelmis, waar een groot deel van de gewonnen zink via de schoorstenen door de hoge oventemperaturen een gasvorm aannam en wat de smelterij en de zinkwinning een stuk minder rendabel maakte.

Het huidige “drielandenpunt” in Vaals, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In de titel hadden we het over het Nederlandse Vaals (Limburg)  als “vierlandenpunt”. Als u vanaf dit Nederlandse punt het Belgisch en Duits grondgebied voor ogen neemt, realiseer u dan dat u staat op het beginpunt van een langwerpige driehoek die naar mate u verder “naar beneden” afdaalt breder wordt met aan de linkerzijde een “afgesneden grenslijn die de driehoek wat vervormt. Nee, geen enkele grenslijn in deze heeft een natuurlijke oorsprong.

Het huidige drielandenpunt in Vaals voorzien van oriënterende grenspaal en de vlaggen van Nederland, Duitsland en België
Foto: © Peter-Vincent Schuld


De grenzen zijn arbitrair getekend op een landkaart, betreffende een gebied waar geen overeenstemming over kon worden bereikt onder wiens “heerschappij” het viel met in het achterhoofd de economische waarde van het zink in het bodemgesteente.

Gemeentegrens Kelmis, landsgrens België, voorheen grens Neutraal Moresnet
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Algemeen kiesrecht, laat staan de democratie van vandaag waren in de tijden van het ontstaan van Neutraal Moresnet nog “science fiction”. Toch werd er wel ooit een informeel referendum over de onafhankelijkheid van het dwergstaatje gevoerd, waarbij 95 % van de inwoners vóór stemden”.

Vanaf het moment dat Neutraal Moresnet integraal bij België hoorde, werden o.a. ook de straatnaamborden in Belgische sferen gebracht, dit straatnaambordje verwijs naar Koning Albert 1 der Belgen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Al met al reden genoeg om ter plaatse eens een kijkje te gaan nemen. Ik vertrek vanuit Antwerpen. Over de E313, de lus bij Lummen over de E314, zo naar Nederland om via de Duitse autobahn vlak voor Aken centrum een afslag te nemen.

Eenmaal door een buitenwijk van Aken heen doemt er een bord op “Belgique / Belgiën” en even later zijn we op het punt waar het werkelijke verhaal begint. Auto aan de kant, kijken, in je opnemen en natuurlijk foto’s maken. Wat is dit verhaal zonder beeld? Uw verslaggever voelt de onweerstaanbare drang om u dit verhaal te vertellen, om zijn fascinatie voor bijzondere zaken aan u over te brengen. De buurtbewoners ter plaatse zullen best gedacht hebben van “Wat moet die snuiter hier?”.

Met het openbaar vervoer grensoverschrijdend rijden vanuit Kelmis naar Aken, hier op de grens gefotografeerd
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het eerste waar uw verslaggever zijn oog is op viel is het gemeentewapen van Kelmis. Hoe een gemeentelijke “coat of arms” zoveel geschiedenis symboliseert. Maar dat ene stukje grond waar ik sta vertelt nog meer. Want hoe we het wenden of keren, het einde van Moresnet is niet het einde van de geschiedschrijving op die exacte locatie. Op wat thans iets weg heeft van een vluchtheuvel staat een zwart-geel-rood geschilderde slagboom, de kleuren van de Belgische vlag.

Thans ter herinnering, maar ooit deed deze slagboom dienst als grensafbakening tussen Duitsland en België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Want ondanks dat Neutraal Moresnet ophield te bestaan was er niet opeens “vrij verkeer van personen en goederen”. Er was nog geen Benelux, er was nog geen “Schengen”. Als je hier zo rondloopt, besef je dat families, vriendenkringen en het sociaal en economisch leven  letterlijk grensoverschrijdend. Het is op zijn minst voor deze mensen te hopen dat dit zo blijft.

Eens bruisend met casino en drankgelegenheden in Neutraal Moresnet thans een uitvaartonderneming in het hartje van Kelmis
Foto: © Peter-Vincent Schuld


De opkomst en de ondergang van het ministaatje is een verhaal apart. Hoe ging het Monaco van de Zuidelijke Nederlanden verloren? We duiken even de geschiedenis in. Ik vond geschiedenis op school altijd mateloos boeiend en fascinerend.

Kerkje en vlaggen in Moresnet Chapelle richting Vaals (NL)
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik weet ook dat velen van u het van geschiedenis wellicht beschouwden als het “gaap- en slaapuurtje, waarbij later in het leven pas het besef komt hoe zeer de de tijd vóór ons, van belang is voor het begrijpen van de dag van vandaag met het oog op morgen.


Enfin, de jaartelling die wij kennen was nog maar net begonnen en men maakte al melding van dat er een waardevol erts gevonden zou zijn in de omgeving waar in de middeleeuwen het dorpje Kelmis ontstond. Enfin “da’s handel” of woorden van gelijke strekking zullen vast en zeker gegaan zijn door de hoofden van menig koopman uit die tijd.

Logo van het Franse mijnbouwbedrijf (staatseigendom van de Franse) Vieille Montagne

Gedoe rond de zinkmijn is er altijd al geweest, Het was voorwerp van twisten tussen Rijksstad Aken en het Hertogdom Limburg. Wie controle over de het waardevolle erts had, was letterlijk en figuurlijk koopman. Na verloop van tijd had Aken de controle en de jurisdictie over het gebied. Maar, zoals altijd, aan alles komt een einde. Ook aan de Oostenrijkse Nederlanden dat een 8 tot 11 tal provincies van de Zuidelijke Nederlanden besloeg kwam een eind in 1795.

Zicht op het stadhuis (Rathaus) van Aken, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In 1795 lijfden de Fransen het gebied in, voegden de mijn in bij de gemeente Moresnet en het Franse staatsbedrijf Vieille Montagne (geen familie van Chiel Montagne) nam de zinkproductie voor haar rekening.
Hoe ontstond Neutraal Moresnet of eigenlijk formeel “Onverdeeld Moresnet” nu eigenlijk? Kijk, daar komt onze vriend uit Corsica weer over om de hoek kijken, een zekere Napoleon Bonaparte.

Napoleon en drank, dat ging goed samen, (hier gefotografeerd op een brouwerijreclame in Ajaccio, Corsica, maar het Keizerrrijk van Napolein stortte ineen en toen werd in Neutraal Moresnet ook massaal het glas geheven, vooral met jenever met een hoog alcoholpercentage Foto: © Peter-Vincent Schuld


Na de finale val van Napoleon en het ineenstorten van zijn keizerrijk konden de Verenigde Nederlanden en Pruisen het maar niet eens worden over het bezit van die vermaledijde zinkgroeve. Oorlog voeren om wat zink behoorde ook niet tot de geprefereerde opties en dus werd er “gepolderd”. Uitkomst was een onverdeeld gebied van iets meer dan 3,5 vierkante kilometer waarover zowel de Verenigde Nederlanden (later België) en Pruisen (later Duitsland) de gezamenlijke zeggenschap over kregen.

Pruisische adelaar in de glas-in-lood-ramen de Dom van Aken, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Zo werd er in 1816 een ministaatje gevormd dat niet alleen een territoriaal pretpark was voor de goklustigen, het stikte er van de casino’s, maar het was ook een belastingparadijs en de heren van stand en hen die van standjes hielden konden er lustig van bil omdat de prostitutie er welig tierde.

Grensbord bij het binnerijden van het “saaie” Kelmis, alleen de Kiwanis-organisatie maakt zich kenbaar
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Wie wil er nou niet in zo’n heerlijk verdorven landje wonen? 

Nou dat vonden er meer.

Het aantal inwoners rond het ontstaan van Moresnet was zo’n 256 zielen, dat liep rond 1858 al op naar zo’n 2572 en zo rond 1903 waren het zo’n 3432 ingeschreven “stamgasten”.

De bevolking bestond uit Duitsers, Belgen, Neutralen en wat Nederlanders.
Ja, je zult de Nederlanders eens een keer ergens niet tegenkomen.

In 1914 brak er een donkere tijd aan. De Eerste Wereldoorlog. De Duitsers namen bezit van Moresnet en bezetten het. Alle inwoners werden genaturaliseerd tot Duitser. In 1915 werd het door Duitsland ingelijfd binnen de Rijnprovincie en in 1918 mochten de Duitsertjes wieder zurück nach Hause. Trieste tol:  147 inwoners van Neutraal Moresnet lieten het leven door de oorlogvoering.

Het dorp Moresnet wat niet behoorde tot Neutraal Moresnet, het werd allemaal België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog bezette België het gebied en werd later ingelijfd. De Duitsers hadden wat af te rekenen na afloop van zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Het verdrag van Versailles, waarin onder meer het verlies van Duitsland, de herstelbetalingen en de territoriale grenzen formeel werden vastgelegd maakte een einde aan aan Neutraal Moresnet en het gebied werd vanaf dat moment formeel onderdeel van het Koninkrijk der Belgen.

Zicht op het dorpje Moresnet wat niet behoorde tot Neutraal Moresnet met op de achtrgrond een spoorverbinding voor de Hogesenheidslijn tussen België en Duitsland Foto: © Peter-Vincent Schuld


Die territoriale hertekening van de grenzen maakte ook meteen een einde aan een misverstand.

Zicht op het dorpje Moresnet wat niet behoorde tot het ministaatje Neutraal Moresnet Foto: © Peter-Vincent Schuld

Want niet geheel Moresnet behoorde tot het ministaatje. Het feitelijk plaatsje Moresnet behoorde niet tot “Neutraal Moresnet” en Neu Moresnet evenmin. Ja, sommige zaken blijven wat ingewikkeld.

Elke samenleving kent een juridische structuur. Nou deze was er in Neutraal Moresnet maar in bepaalde en beperkte mate.

Bij gebrek aan “nationale” wetgeving werd de “Code Napoleon” toegepast. Ordehandhaving? Een enkele veldwachter was genoeg. Nou genoeg? Als er echte boeven gepakt moesten worden acteerden de Belgische en de Duitse politie samen. Een Euregio-samenwerking van weleer.

Zicht op het justitiepaleis van Luik: bij jaarlijkse toerbeurt spraken de rechters in Aken en de rechters in Luik recht over geschillen en strafrechtzaken in Neutraal Moresnet
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Neutraal Moresnet kende geen rechtbank, geen cellen en geen uitleveringsverdragen. Het ene jaar werden terechtzittingen in Aken gehouden, het andere jaar in Luik. De dagelijkse beslommeringen werden behandeld door de burgemeester die eveneens de gemeenteraadsleden benoemde.

Het wapen van Neutraal Moresnet

Een van de meest in het oog springende personen van Neutraal Moresnet was de Duitse arts en plaatsvervangend burgemeester Walter Molly. Een voorvechter van de neutraliteit en onafhankelijkheid. Hij richtte een onafhankelijkheidsbeweging op tegen de opheffing van de neutraliteit. De Franse franc was de officiële valuta maar de andere “currencies van vlak over de grens” werden ook van harte geaccepteerd. Geld is geld.

Walter Molly richtte het nutsbedrijf Verkehrs Anstalt Moresnet op en begon zelfs met postzegels uit te geven, en juist die waren vroeger maar ook nog heden ten dage wegens zeldzaamheid zeer gewild. Maar dit initiatief werd gedwarsboomd door de geldende wetgeving. De Code Napoleon liet geen private nutsinitiatieven zoals postdiensten toe. De postzegel kon dus niet op een brief maar wel acht het behang geplakt worden.

Postzegel van Moresnet

Het streven naar onafhankelijkheid van Neutraal Moresnet werd door Duitsland niet erg op prijs gesteld. In Walter Molly’s “strijdtocht” om tot een onafhankelijk en Neutraal Moresnet te komen, ontplooide zich een nieuw instrument toen hij in 1906 de esperantist Gustav Roy ontmoette. Esperanto was ontwikkeld als een artificiële taal door de Pools-Russisch-Litouwse-Joodse Lejzer Zamenhof met als doel om de hele wereld een gezamenlijke taal te laten aanleren. In de begin van vorige eeuw was die gedachte erg in zwang. Ook toen zocht men naar manieren om mensen, niet zozeer landen, met elkaar te verbinden.

Vlag van de Esperanto taal


Dr. Walter Molly zou van Neutraal Moresnet graag de eerste staat hebben gemaakt waarin het Esperanto als voertaal werd gebruikt. De inwoners van Neutraal Moresnet hadden al een een naam in het Esperanto bedacht “Amikejo” hetgeen zoveel betekent als “plaats van vriendschap”. Er waren zelfs plannen om het internationaal Esperanto-kantoor naar Kelmis te halen. Maar uiteindelijk sneuvelden de plannen en daarmee sneuvelde ook het enthousiasme onder de inwoners van Moresnet en stierf het idee van een “Esperanto-staat” een roemloze dood.

Keizerrijken die duchtig aan gebiedsuitbreiding in Europa deden door verovering. Zo ook door Napoleon Bonaparte. De symbolische kroon van de keizer hangt hier als stadsverlichting in de binnenstad van Ajaccio, Corsica, geboorteplaats van Napoleon Bonaparte
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Landsgrenzen, koninkrijken, keizerrijken, overheersingen, bezettingen, onderwerpingen, het is het eeuwige verhaal van Europa geweest. Molly had de toestemming al van de uitvinder van het Esperanto, Zamenhof.  Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog, het instorten van het Warschau Pact en het communisme in Oost-Europa op de perikelen op de Balkan na, voor het eerst wat rustig.

Van de vroege middeleeuwen tot en met het midden van de vorige eeuw werden omgerekend triljoenen aan Euro’s besteed aan landje pik, bezettingen, oorlogen en wat al dies meer zij.
Ik verzin het niet.

Sla de geschiedenisboeken er maar op na. De Fransen, de Spanjaarden, de Oostenrijkers, de Duitsers allemaal probeerden ze controle over dat ene continent te krijgen dat Europa heet.


Nee, de Europese Unie is verre van perfect, integendeel, zoals eerder gezegd, de bezem moet er stevig door.


Het moet weer gaan over de burger en niet over allerlei grootse ideeën die niet haalbaar zijn en kapitalen verslinden.


Maar sinds de komst van de EU en sinds het zwijgen van de wapens en het ophouden van zinloze golven van bloed van slachtoffers ten gevolge van deze oorlogen is de enorme vernietiging aan mensenlevens, menselijk geluk en kapitaal die er mee gepaard gingen, beperkter geworden.

Toch moeten we echt uitkijken dat we van Europa niet een nieuw letterlijk met bloed doordrenkt slagveld maken.De dreiging komt dit keer niet primair van staten die onderling oorlog voeren, maar van groepen van burgers onderlingen landsbesturen die vaak geen oor hebben naar wat de burger wil. Wat wil die burger?Eigenlijk maar twee dingen. Veiligheid en economische welvaart.

Het dorpje Kelmis, het centrum van Neutraal Moresnet vertelt een essentieel stuk van de geschiedenis van Europa Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het verhaal van Neutraal Moresnet moet daarom verteld blijven worden, zodat we kritisch blijven op alles wat er rond om ons heen gebeurt en om na te denken hoe we in Europa verder met elkaar als mensen willen gaan. Die regeringen….. dat zal wel. Onderhevig aan de electorale waan van de legislatuur. Maar bestuurders moeten vooral niet denken dat ze boven het volk verheven zijn en overal maar hun wil kunnen opleggen.

Op die 3,5 vierkante kilometer in Neutraal Moresnet dacht de bevolking er net zo over ook al was de democratie die we nu kennen daar geen gemeen goed.

Maar de macht van de etatistische som maal de wortel van het getal “oorlogsvoering” gooide roet in het eten.

We staan midden in een woelig Europa. Het is nu aan ons, burgers om uiteindelijk te beslissen welke kant we op willen.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here