Van Stoomgemaal tot de oude mijnen. Europees geld zorgt dat ons erfgoed niet gaat verdwijnen

0
683
Het stoomgemaal in Cruquius (nabij Haarlem), Europees ankerpunt en industrieel erfgoed Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Voor het Europese industriële erfgoed was er al een mooi subsidiepotje. Hoofdredacteur Peter Vincent Schuld heeft ook een serie prachtige foto’s van de zogenaamde Europese Ankerpunten in België en Nederland. Hoor ik jullie geeuwen? Waarom zijn er dan zoveel Friezen die trots rondlopen wanneer ze iets horen of zien van het Woudagemaal in Lemmer. Er is zelfs een route voor, waarlangs je de verschillende oude panden en fabriekshallen kunt ontdekken.

Het Limburgs provinciehuis in Maastricht, het moderne gebouw waar de Europese Raad plaatsvond in december 1991
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ik herinner me zelf onder de indruk te zijn geweest toen ik in ver weg gelegen steden als de Finse stad Tampere (1999) en Cardiff (2006) bijeenkomsten bijwoonde van de Europese Raad. Toppen die net zo bijdroegen aan de ontwikkeling van de Europese Unie als in december 1991 de Europese Raad van Maastricht. Die laatste vond echter plaats in moderne gebouwen aan de Maas. Daar waar nu de democratische chaos is ingetreden en een Groninger het vak moet leren aan de Limburgers.

Europese top in het Finse Tampere, met op de foto toenmalig premier Wim Kok in een oude en omgebouwde fabriekshal in Tampere, Finland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In Tampere en in Cardiff gebeurde het allemaal in oude, maar heel mooi opgeknapte fabriekshallen. Finland was toen bezig de bakens te verzetten. Communicatie? Daar waren de eeuwig fluisterende bossen, waar een groot deel van ons papier vandaan kwam. De Finnen, zwijgzame lieden, bedachten dat dit ook weer niet eeuwig zou kunnen doorgaan. Zij ontwikkelden de toen wereldwijd revolutionaire GSM-technologie. Het heeft de manier waarop wij tegenwoordig communiceren op haast ongelooflijke wijze veranderd. Goed, de wet van de remmende voorsprong ontdeed Nokia van de eigen Finse wortels. Maar industrieel erfgoed herinnert ons aan heel veel levende geschiedenis.

Stoommachinemuseum ondergebracht in het gemaal van Medemblik, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Europese Ankerpunten vinden we op 1000 plaatsen in 43 Europese landen. Er zijn zestien regionale routes opgezet om ze te kunnen volgen. Deze ‘informeren over de geschiedenis van landschap en industrie. In het Stoommachinemuseum in Medemblik is er de nodige informatie over te zien.

Mijnmuseum in Beringen, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ankerpunten kun je in België vinden rond het Industriemuseum in Gent, het Vlaams Mijnmuseum in Beringen, de Steenkoolmijn Blegny in Trembleur, de mijn Bois du Cazier in Marcinelle en de relicten langs de route van de textielindustrie in Verviers. In Nederland kennen we in dat verband het stoomgemaal De Cruquius nabij Haarlem, de Heineken Experience in Amsterdam, de Zaanse Schans, de Steenfabriek Panoven in Zevenaar en het Sphinxkwartier in Maastricht. De oude Van Nellefabriek in Rotterdam uit de traditie van het Nieuwe Bouwen rond 1930 zou er ook niet in misstaan. Of die kalkovens in Dedemsvaart.

Ankerpunt industrieel erfgoed : Station van Medemlbik
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Toeristische informatie. Maar het helpt om te begrijpen waarover het gaat in een nieuw project van de Europese Unie. Het Nieuwe Europese Bauhaus klopt aan onze deur. Hoe maak je in een tijd van vergroening mooiere en groenere steden en regio’s via architectuur en design. Honderd jaar geleden was Bauhaus een opleiding voor beeldend kunstenaars, architecten en ambachtslieden vooral in Weimar. In Nederland was er De Stijl met Piet Mondriaan, Theo van Doesburg en anderen die overal in Nederland herkenbare architectuur hebben voortgebracht in de stijl van het modernisme: scherpe hoeken, rechte lijnen en kenmerkende vlakken in basiskleuren.

Vaccinatielocatie van de GGD Hollands Noorden in de Wieringermeer, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar nu, een eeuw later. De pandemie bestrijden is één ding. De hele wereldbevolking vaccineren een tweede. Maar dan? Als er weer wat mag en kan? Terug naar het ‘oude normaal’? Of ook nieuwe dingen proberen. De wereld, het eigen land, de eigen streek of stad wat beter en aantrekkelijker maken!

Restauratie van een historisch pand in Ballum mede gefinancierd door het Europees Fonds voor Plattelandsontwikkeling, Ameland, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Er komt een plan, beloofde Ursula von der Leyen vorig najaar in haar troonrede (‘State of the Union’) voor 2021. In januari was dat plan er op papier. Deze week laat het Nieuwe Europese Bauhaus voor het eerst van zich horen. Donderdag en vrijdag worden op een congres allerlei deskundigen bij elkaar gezet. Zij vertellen elkaar hoe ze mooie huizen en nieuwe woonomgevingen kunnen bouwen. Hoe oude en nieuwe banen in de industrie kunnen worden onderhouden door daarvoor mooie bedrijfspanden in stand te laten of op te bouwen. Hoe steden, dorpen en plattelandsgebieden een stapje vooruit kunnen zetten. Hoe kennis, ervaring en deskundigheid bij elkaar gezet kunnen worden. Hoe duurzaam dat kan en hoe de Europese Green Deal aanjager kan zijn van inspirerende plannen. Plannen, dat wel. De praktijk zal in de komende jaren uitwijzen of we niet alleen geschiedenis in het zonnetje zetten, maar ook de toekomst in beeld is.

Onderhoud historisch gemeentehuis in Brasschaat (met Europese Vlag, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het plan zelf is tijdelijk. Na een jaar of vijf zijn er overal in de Europese Unie netwerken opgezet, projecten gerealiseerd, prijzen uitgereikt en subsidies verstrekt. Daarna moet iedereen, moeten besturen van gemeenten en provincies, ondernemers, architecten en plannenmakers weer op eigen benen verder kunnen.

Duiding bij het Ankerpunt van het stoomgemaal in Cruquius, medegefinancierd door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Ondertussen is er heel veel geld beschikbaar. Via het Europese Herstelfonds. Dat is dat fonds van 750 miljard euro dat vorig jaar bovenop de Europese meerjarenbegroting tot 2027 tot stand is gekomen. Dat fonds waarvoor de Europese Commissie 800 miljard euro gaat lenen op de kapitaalmarkt. Daarvoor werden vorige week plannen bekend gemaakt door Johannes Hahn, het uit Oostenrijk afkomstige lid van de Europese Commissie die is belast met begrotingszaken.

Architectuur en het huidige Bauhausprogramma van de Europese Commissie Op de foto opleiding voor architectuur in Antwerpen, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het geld is niet precies de eerste drijfveer voor ‘Bauhaus’. In Nederland lijken de bestuurders er ook nog niet zo warm voor te lopen. Want het opknappen van steden en het via renovatie verbeteren van het wonen in oude stadswijken, is in ons land een beetje uit de verleden tijd. Althans, dat denken velen wel. Inderdaad is het in Nederland ook nu al goed wonen, werken en ontspannen in het groen. Maar toch, die leegstaande boerderijen op het platteland en die lege kerken die alle leven zuigen uit voorheen levendige dorpscentra en stadspleinen.

Huis van de Toekomst in Vilvoorde in België in aanbouw en nu al architectonisch erfgoed Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar de wet van de remmende voorsprong ligt op de loer. Woonwijken uit bij voorbeeld de jaren tachtig van de vorige eeuw, lijken nu misschien nog heel aardig. Maar na veertig jaar ontstaat behoefte aan energiezuinige renovatie, aan het opknappen van gevels en aan het benutten van daken voor zonnepanelen. Wat eens mooie woonwijken waren, is al snel aan verpaupering onderhevig als er niet op wordt gelet. Allemaal ‘Bauhaus’. Allemaal met de Europese Green Deal op weg naar een nieuwe toekomst. Is de Europese slagzin.

Modernisering en restauratie in Gdansk, Polen met financiële ondersteuning van diverse fondsen van de Europese Unie
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nu zijn lidstaten nog druk bezig hun nationale plannen te schrijven voor de Europese Commissie. Maar dit zijn de dagen en maanden voor de creatieve bestuurders. In veel dorpen en steden staan kerkgebouwen of oude boerderijen en bedrijfspanden leeg. Kun je er wat mee? Misschien wel. En misschien helpt een bijdrage uit het ‘Bauhaus’ wel. De verbeelding is aan de macht. Na corona komen er mooie kansen voor comfortabel wonen in bestaande en nieuwe woonprojecten.

Bouwen voor de landelijke behoefte : Blauwestad in de provincie Groningen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Bekijk ook zo’n plan als van de noordelijke provincies dat maandag naar Den Haag is gestuurd. Infrastructuur en bouwen voor landelijke behoefte. Dat is ogenschijnlijk niet direct ‘Bauhaus’. Maar als er nieuwe projecten binnen de bestaande kernen op de tekentafel komen, dan kan dat zo maar anders zijn. Dus zouden die noordelijke bestuurders kunnen overwegen hun plannen niet alleen naar Den Haag te sturen. Ze kennen ten slotte ook de weg naar Brussel wel. Want die infrastructuur zoals de Lelylijn en de Nedersaksenlijn leg je vooral ook aan om de verbindingen met de oosterburen te verbeteren.

Wonen in Bulgarije zoals deze dame in de hoofdstad Sofia
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In de ruimtelijke ordening en het invullen van de leefomgeving hangt alles met alles samen. Gaat de Europese Unie daar eigenlijk over? Gaat ‘Bauhaus’ daar over? Heel veel ervan wordt gewoon op lokaal of nationaal niveau bepaald. Maar allerlei bouwsteentjes vanuit zo’n Europees proces kunnen dergelijke ontwikkelingen ondersteunen. Zo sluiten vooral uit nieuwere lidstaten allerlei netwerken zich al aan bij ‘Bauhaus’. Woon je in Polen, Litouwen of Bulgarije dan is het mooi om toegang te hebben tot Europese toparchitecten. Die kunnen een steuntje in de rug geven bij het opknappen van steden en dorpen die in een eerdere periode van communistische overheersing de boot hebben gemist.

Geld voor musea, zoals de nuseumbuurtspoorweg in Haaksbergen, Nederland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Kortom, ‘Bauhaus’ bevordert de kansen en mogelijkheden. Economie, ecologie, woonomgeving, infrastructuur en cultuur komen in samenhang aan bod. Dat is wellicht wat ambtelijke taal. Maar als je goede woningen levert, blijven mensen sneller in eigen dorp of stad wonen, komt er meer werkgelegenheid en is er meer behoefte aan cultuur (musea, concerten, schouwburgen) en ontspanning. Zo is ‘Bauhaus’ de tijdelijke opmaat naar een ‘nieuwer normaal’. De Europese Ankerpunten vormen een voorbeeld vanuit het industriële erfgoed. Maar ‘Bauhaus’ is breder. Daarbij gaat het niet alleen om banen, maar ook om wonen, reizen en cultuur. En vooral ook om het verleden te verbinden met een nieuwe toekomst. Iedereen kan meedoen.