Vandaag zijn het Poolse presidentsverkiezingen: Een gepolariseerd land en een achtervolging van ons reportageteam

0
748
Poolse presidentsverkiezingen 2020: Een affiche voor de zittende president de rechts-nationalistische Duda. Maar Gaat Polen zoals de schutting op de foto hiermee omhoog of omlaag? Het woord is aan de kiezer. Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Peter-Vincent Schuld

Vandaag zijn er presidentsverkiezingen in Polen. Op zich niks bijzonders in een normaal land. Maar de politieke situatie in Polen is op dit moment verre van normaal. Het land is verdeeld en gepolariseerd sinds de rechts-nationalistische partij voor Recht en Rechtvaardigheid PiS het land bestuurt. Maar een democratie betekent dat het volk kiest en dat besluit moet gerespecteerd worden aan de andere kant betekent een democratie ook dat er mensen mogen bestaan met andere opvattingen. De zittende rechts-nationalistische President Andrzej Duda moet het vandaag opnemen tegen de centrum-rechtse liberaal Rafal Trzaskowski. Het is een verkiezingsstrijd geworden die alles behalve “proper” genoemd kan worden. Kandidaat Traszkowski zegt de rechtstaat te willen terugbrengen en tegelijkertijd de Poolse belangen te vuur en te zwaard te willen verdedigen in Europa.

Het huidig Poolse landsbestuur ligt zowel in eigen land als in Europa onder vuur omdat , zo stellen de criticasters, de regeringspartij onder meer haar tentakels in de rechterlijke macht heeft gestoken en deze heeft hervormd waarbij de vraag is gerezen of de Poolse rechtspraak nog wel onafhankelijk is. Is Polen nog wel een land dat voldoet aan de criteria van een rechtsstaat naar Europees model? Is er nog wel de mogelijkheid tot vrije meningsuiting? Er bestaan grote zorgen over de invloed van de PiS-partij op de samenleving. Een partij die een grote aanhang kent in grote delen van het conservatief-katholieke Polen.

Zicht op het niet toeristisch deel van de Poolse havenstad Gdansk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

We bevinden ons in Gdansk. Een grote Poolse havenstad in het noorden. Een stad die mede tot stand is gekomen door Nederlandse en Vlaamse architecten die in de verre en vergane tijd van de Hanzesteden werden aangezocht om de stad een onvergetelijk gezicht te geven. Romantiek alom. Een romantiek die herhaaldelijk wreed werd vernietigd door onophoudelijke oorlogen met als laatste dieptepunt het beschieten van Gdansk dat zowat de gehele monumentale stad in puin deed veranderen. Een stad die nadien steen voor steen weer werd opgebouwd door Poolse mensenhanden die de vernietiging niet konden aanzien en de handen uit de mouwen staken.

Zicht op het romantische en historische deel van Gdansk
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Een stad waar vakbondsleider Lech Walesa en de havenarbeiders het opnamen tegen het communistisch regime dat eigenlijk een zetbaas was van Moskou gedurende de koude oorlog. Polen onder Napoleon, Polen onder de Nazi-Duitse bezetting, Polen onder de Sovjet-knoet. Polen is de laatste eeuwen voortdurend een speelbal geweest van machtsspelletjes van vreemde mogendheden.

Gebouw van de legendarische Poolse vakbond Solidarinosc, met rechts in beeld een camera waarmee de Poolse autoriteiten alles zeer goed in de gaten houden
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Sinds 2004 is Polen lid van de Europese Unie.  Maar invloedssferen, van welke kant dan ook lijken de Polen aan te vuren tot een bepaalde vorm van nationalisme. Polen weigert categorisch immigranten en vluchtelingen op te nemen die via het Zuiden van Europa onze Unie zijn binnen komen zetten. Op een enkele kebabzaak na is er weinig immigratie waar te nemen. Polen, overal waar wij ons begaven was de sfeer gemoedelijk, de straten en wegen schoon. Waar we ook waren, het is verhoudingsgewijs zeer veilig en de bevolking is uiterst vriendelijk en behulpzaam. Hecht de Poolse bevolking aan bepaalde normen en waarden die in andere landen vergeten zijn? Maar kan een land of een bevolking daar ook in doorschieten of de nuance verliezen?

Zicht op het oude centrum van Gdansk met vrouw en kinderwagen: De huidige Poolse regering heeft de kindertoeslag omhooggetrokken wat heeft geleid tot een aanwas van nieuw geborenen.
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Polen hecht aan haar eigen identiteit en dat is, gelet op de historie van de ene na de andere bezetting en de ene na de andere oorlog wel te begrijpen. De Poolse economie floreerde tot voor de coronacrisis. Gepensioneerden krijgen een 13e maand en gezinnen krijgen een ruimhartige kindertoeslag. Daarmee win je natuurlijk de stem van veel burgers. Aan de andere kant zijn het nationalisme en conservatisme in Polen redelijk verstikkend. Acceptatie van LHBT’ers is in veel gebieden gewoon niet aanwezig en er wordt het en der gedweept met “LHBT-vrije zones”. Niet echt iets naar Europese waarden en normen.

Poolse en Europese vlag “gebroederlijk” naast elkaar op het oude raadhuis in Gdansk Foto: © Peter-Vincent schuld

Huidig president en kandidaat voor herverkiezing Andrzej Duda heeft zich met regelmaat vernederend uitgelaten over mensen met een andere geaardheid. Het jammerlijke is dat Polen zich, als het om de individuele vrijheid en de rechtsbescherming van mensen gaat zich toch meer en meer in Europa aan het isoleren is. Een weg die is ingeslagen door de tweelingbroers Kaczynski, waarvan Jaroslaw de huidige premier is en zijn broer Lech gedurende de uitoefening van zijn ambt als president omkwam bij een vliegtuigongeluk in Rusland.

Gedenkteken op straat voor de in 2019 vermoorde en geliefde burgemeester van Gdansk Pawel Adamowicz
Foto: © Peter-Vincent Schuld


Jaroslaw wilde zijn broer opvolgen maar miste voldoende steun. Uiteindelijk werd Andrzej Duda de huidige president en beiden spelen de moraalridders. In het vooruitstrevende noorden van Polen en zeker in Gdansk wordt het gedachtegoed van de regerende PiS-partij niet zomaar geslikt. Op 18 januari 2019 werd in deze stad burgemeester Pawel Adamowicz vermoord. Alhoewel de politie sprak van een moord door een “verwarde en wrok koesterend man” sprak de politie niet van een politiek geïnspireerde moord.  Adamowicz onderhield goede banden met de Joodse gemeenschap en de LHBT-gemeenschap. Tegenstanders noemde hem een “moslimknuffelaar”. Wat vaststaat is dat Adamowicz, een exponent van de Solidarnosc-beweging van Lech Walesa, een meer liberale koers wenste te varen dan de PiS-partij waarmee hij voortdurend in aanvaring kwam.

De 83-jarige Jerzy Salevski is fel in zijn kritiek op de huidige Poolse regering
Foto: © Peter-Vincent Schuld


We worden op straat in Gdansk aangesproken door de 83-jarige Jerzy Salevski, die naar Gdansk terugkeerde na lange tijd in het Duitse Stuttgart gewerkt te hebben. Hij omschrijft de huidige president Duda en premier Kaczynski als een bende “bandieten” die niets zouden inzitten
met de beginselen van het vrije Polen na de val van het communisme.Salevski eist schone lucht in plaats van de vervuilende kolencentrales. Ons gesprek wordt plots verstoord als naast ons een oudere vrouw ineen zakt. Terwijl wij ons om de vrouw bekommeren is de fitte Jerzy Salveski vliegensvlug weg en weer terug met een flesje water. De hitte was de oudere vrouw blijkbaar teveel geworden. Terwijl wij de oudere vrouw veilig op weg helpen nemen wij afscheid van Jerzy. Een aparte ontmoeting. Hij sprak ons aan met de zin “ik heb jullie Duits horen spreken”. Maar we hadden die dag nog geen woord Duits gesproken. Op zijn minst wat apart.

Kolencentrale van PGE Energia Ciepta in Gdansk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De Poolse regering verzet zich met hand en tand tegen de klimaatplannen van de Europese Commissie. Ook dat is te begrijpen. De Poolse energievoorziening draait voor het grootste deel op kolen gestookte elektriciteitscentrales. De kolenmijnen waar nog steeds het zwarte goud gewonnen wordt bevinden zich in het zuidelijke deel Silezië. Polen eist een stevige compensatie voor het stilleggen van de energieproductie middels steenkool.

Co-fnanciering uit de EU-fondsen voor infrastructuur en regionale ontwikkeling in Koszalin, Polen Foto: © Peter-Vincent Schuld

Rusland is en blijft in de ogen van veel Polen de onbetrouwbare buurman. Afgelopen week vonden er in NAVO-verband nog oefeningen plaats aan de Poolse noordkust. Polen lijkt niet geneigd de weg van de dialoog te zoeken met Moskou. Langzamerhand lijkt het beeld te ontstaan dat iedereen die van buiten Polen komt, valt binnen het plaatje van het “vijandbeeld”. Toch raar voor een land dat uit het economische moeras is getrokken door subsidies en co-financieringen binnen het kader van het Europese fonds voor regionale ontwikkeling. Gelden die bijeen zijn gebracht door de andere Europese lidstaten. Zien de Poolse regering en het ambtelijk apparaat dan spoken? Is er sprake van paranoïde gedrag?
.

Op een of andere manier hadden we toch al even het gevoel maar toch ook wat aanwijzingen van gedurende onze journalistieke werkzaamheden “in de gaten gehouden te worden”. Na een bezoek aan het schiereiland Hel met een militair-strategisch belang en zicht op de Russische enclave Kaliningrad werden deze aanwijzingen alleen maar sterker.

Ferryterminal in de haven van Gdansk van waaruit Pol Ferries een verbinding onderhoudt met het Zweedse Stockholm Foto: © Peter-Vincent Schuld

Terug In de haven van Gdansk, nabij de ferry-terminal van waaruit reizigers de boot kunnen pakken naar Stockholm werden onze vermoedens bevestigd. Twee mannen in burger, waarvan 1 met typisch heuptasje en de ander die zijn vuurwapen verborgen houdt onder zijn T-shirt nemen overduidelijk met de ogen op ons gericht plaats bij een eettentje buiten de terminal.  De “ambtenarengeur” valt snel op. De trucs idem. De heren hadden een wel zeer bijzondere interesse hadden voor hetgeen wij aan het “uitspoken” waren.  Even tijd om onze “begeleiders” recht in de ogen te kijken en we zetten snel een moment op zodat onze paden elkaar moesten kruisen en we de heren recht konden aankijken. Niet onvriendelijk of escalatie zoekend. Nee, gewoon beleefd knikje over en weer en elkaar wat ruimte gunnen in coronatijd. De anderhalve meter afstand kwam goed uit om de heren te duiden dat ze voor mochten gaan zodat wij de tijd hadden om hun te observeren in plaats van zij ons.
Na het vertrek uit de haven werden we gevolgd door een oud wagentje van Aziatische makelij. Het volgen werd steeds duidelijker en het werd eerder achtervolgen. Collega en chauffeur Chris had onze “begeleiders” goed in de gaten en was het beu. Er werd vanuit ons voertuig links richting aangegeven en rechts de afslag genomen. Waarop het achtervolgende voertuig vol in de remmen ging en over het verdrijvingsvlak moest rijden waarbij het voertuig van onze “begeleiders annex volgers”  op een haar na een enkelzijdig ongeval veroorzaakte. 

Het werd onze volgers schijnbaar te gevaarlijk en te gortig. Kort nadien waren ze in geen velden of wegen meer te bekennen en konden wij onze reis rustig voortzetten naar onze volgende locatie gelegen in een ander land dat aan Polen grenst.

Eigenlijk waren we niet in Polen om de presidentsverkiezingen te verslaan, maar om te kijken wat de gevolgen zijn voor Polen van een energietransitie zoals deze gaande is, om research te plegen en beeld te maken voor een verhaal dat gaat over een voorloper van de Europese economische samenwerking en over de besteding van Europese subsidies in Polen.

Ach, dit verhaal kunnen we weer bijschrijven op het befaamde lijstje “om te lachen maar eigenlijk te triest voor woorden tegelijkertijd”.

Onbedoeld kwamen we in een “spanningsveld” terecht. We legden onze bevindingen voor aan enkele experts die in de richting wezen van onderdelen van het Poolse veiligheidsapparaat met sympathie voor de partij van Duda. Of het werkelijk zo is, daar zullen we naar moeten gissen. Maar deze praktijken zeggen wel iets over de greep en de invloed die men uit wil oefenen op de (buitenlandse) media.

Wat hoe dan ook vast staat is dat Polen een Europees land is en blijft. Het ligt immers op het Europese continent. Geen president kan hier verandering in brengen.