Veranderde geopolitieke verhoudingen verplichten EU om voor haar eigen defensie te zorgen

0
794
Snelle Zweeds interventieboot met plaats voor manschappen en geschut in de Golf van Riga. Zweden is geen lid van de NAVO maar zal wel moeten gaan deelnemen in het Europees defensiebeleid Foto: Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Op persconferenties spreekt hij met meel in de mond. Hetzelfde lees je in een interview met de grote Spaanse krant El Pais, dat zondag is verschenen. Josep Borrell is de Europese minister van buitenlandse zaken en was voor een congres in Santander, in zijn geboorteland
Spanje.

Europees “minister” van Buitenlandse Zaken Josep Borrell in het Europees Parlement in Straatsburg
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Borrell is op dit moment de Europese minister van buitenlandse zaken. Om al te nationalistische gevoelens in sommige lidstaten te beschermen, wordt hij officieel niet zo genoemd. In het verdrag wordt zijn baan omschreven als ‘hoge vertegenwoordiger voor het buitenlandse beleid’. Daar kun je een beetje om lachen, want in de praktijk vertegenwoordigt hij een Unie van 27 lidstaten en 450 miljoen inwoners op het wereldtoneel. Bovendien doen de Britten (60 miljoen inwoners) niet veel anders dan wat de Europese Unie beslist.

Maar Borrell houdt zich klein. Maar de schijn van nationale soevereiniteit moet overeind worden gehouden. In het interview zegt Borrell daarom slechts te doen wat de lidstaten willen. Die beslissen met eenparigheid van stemmen. Dus is hij het sloofje van de 27 ministers. Het zijn van die dingen die zo in het Europese verdrag zijn opgeschreven om met elkaar verder te komen. Als journalisten zien we al tien jaar dat er in de praktijk niet veel anders gebeurt dan wat er in Brussel wordt bedacht door de Europese buitenlandse dienst. En die werkt weer nauw samen met de Europese Commissie.

Josep Borrell, Europees “minister” van buitenlandse zaken in het Europees Parlement in Straatsburg, Frankrijk
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Borrell heeft daarbij een dubbele pet op. Hij is hoge vertegenwoordiger, maar ook lid van de Europese Commissie. Met die dubbele pet op is hij in staat allerlei voorstellen te ontwikkelen, die vooral in het gemeenschappelijke Europese belang zijn. De lidstaten volgen die voorstellen in de praktijk. Want zo leer je het op de universiteit: een economische wereldmacht als de Europese Unie, heeft er baat bij als de Unie ook de eigen belangen gezamenlijk kan verdedigen in de grote, boze buitenwereld.

Duitse paracommando bewaakt tijdens een oefening een kruispunt in het Belgische Weelde op een steenworp afstand van de Nederlandse grens Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar als je het aan Josep Borrell vraagt, dan moet hij in zijn functie bescheiden blijven. In het interview met El Pais hoor je hem bij herhaling zeggen dat niet hij, maar de lidstaten het beleid bepalen. Formeel heeft hij gelijk. Het Europese Verdrag is daar schijnbaar ook duidelijk over. Zo wordt een spel gespeeld, die we maar beter door kunnen prikken. Lidstaten doen in de praktijk alleen nog wat in Brussel wordt besloten. Dat geldt ook als Nederland met een schijn van zelfstandigheid zaken regelt met Suriname.

Daarom moeten we de komende dagen goed opletten. De regeringsleiders hebben vorige maand in die hele grote stapel beslissingen over de meerjarenbegroting ook toestemming gegeven voor een verder uitbouwen van het Europese buitenlandse en vooral ook het defensiebeleid. Daar zit nog een politiek gat. Wij, journalisten, schrijven dan met de nodige oppervlakkigheid dat de Europese Unie wel weer verdeeld zal zijn op het wereldtoneel. Bij voorbeeld als het gaat om buurland Wit-Rusland.

Vladimir Poetin zal de afgelopen weken en dagen hebben gemerkt dat de Europese Unie niettemin via stille diplomatie stappen zet naar meer macht op het geopolitieke front. Dat wordt de komende dagen in Berlijn verder uitgebouwd in gezamenlijk beraad van Josep Borrell met de Europese ministers van defensie en van buitenlandse zaken.

Formeel ligt deze vraag op tafel: Waartegen moet de Europese Unie zich wapenen? Er moet een complete beschrijving komen van de dreigingen van buitenaf. Dat huiswerk moet eind dit jaar gereed zijn. Het daaruit voortvloeiende zogenaamde Strategische Kompas moet in 2022 zijn goedgekeurd. Zo bouwt de Europese Unie volop aan de eigen defensie.

Eigenlijk zijn hier journalistieke verontschuldigingen op zijn plaats. Dit verhaal had al op 17 juni geschreven moeten worden. Toen verscheen die term ‘Strategisch Kompas’ voor het eerst in de politieke conclusies van het beraad van de ministers van defensie. Maar goed, wanneer deze ministers morgen gaan vergaderen in Berlijn, moeten zij allemaal nog hun bijdrage aan deze inventarisatie leveren.

Een Belgisch militair toestel (Hercules C130 )van de luchtmacht stijgt op vanaf een geïmproviseerde airstrip in Save, Benin
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het is niet alleen het chagrijn van de Amerikaanse president Donald Trump waardoor de Europese Unie op koers is gezet voor een stevige Europese pijler in de NAVO. Gaandeweg sinds in juni 2016 onder Nederlands voorzitterschap een zogenaamde Global Strategy is vastgesteld, is de Europese Unie op weg naar zo’n Europese pijler. Dat gaat zelfs zover dat die pijler wel eens op termijn het einde van de NAVO zou kunnen betekenen. Dan is de Europese Unie zover dat het een eigen geloofwaardige defensiemacht op de been kan brengen.

“Het opzetten van een geloofwaardige Europese defensie”, op de foto Bulgaarse militairen tijdens de NAVO-raad in Sofia
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het is dat we nog steeds willen schuilen onder de Amerikaanse kernwapenparaplu. Maar voor de rest hebben de Amerikanen de Europese Unie meer nodig dan andersom. Amerikaanse bases in Duitsland en Polen waren lang symbolisch voor de Amerikaanse bescherming van het Europese continent. Maar ze zijn nu vooral van belang voor tussenstops voor Amerikaans wapentuig elders in de wereld.

recruteringskantoor van het Amerikaanse leger in hartje New York, USA Foto: © Peter-Vincent Schuld

De lidstaten zijn wel gewaarschuwd. De kosten van een Europees defensiebeleid zijn aanzienlijk. Er zijn veel studies die erop wijzen dat de Europeanen een veel hoger rendement kunnen halen uit de euro’s die ze nu nog versnipperd via de nationale begrotingen aan defensie besteden. Een kwestie van op elkaar afstemmen van wapentuig. Maar ook dan is alles bij elkaar opgeteld nog geen bezuiniging mogelijk op de nationale budgetten voor defensie. Want het geld mag van de regeringsleiders nog niet rechtstreeks via de Europese begroting lopen. Dus gaat het de lidstaten zelf geld kosten.

Spaanse troepen oefenen op een invasie via zee op de Kaapverdische Eilanden
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het wordt steeds duidelijker dat de Amerikanen zich steeds meer terugtrekken uit het verdedigen van de veiligheid van de Europese Unie. De Europeanen kunnen het zelf en moeten het zelf. Maar deze verzekeringspremie moet wel ieder jaar betaald worden. De Europese Unie draagt daarvoor vanaf 2021 ieder jaar één miljard euro bij uit de gezamenlijke kas. Als beginnetje. In juni en juli van dit jaar ging het vooral over het geld. De onderhandelingen over de meerjarenbegroting die in juli vier dagen de aandacht trok, gingen ook over deze pot voor defensie.

Aanwezigheid Amerikaanse troepen in Europa zoals hier op het eiland Heimay, IJsland
Foto: Peter-Vincent Schuld

Nu daarover politieke overeenstemming is, kan de aandacht zich richten op de vraag wat we met dat geld gaan doen. In dat verband gaven de ministers van defensie in juni de opdracht aan Josep Borrell, hoge vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid en vice-voorzitter van de Europese Commissie een Strategisch Kompas voor te bereiden. Op weg naar dat ‘kompas’ hebben de ministers van defensie morgen in Berlijn de kans inbreng te leveren. Wat zien zij als militaire dreigingen op zich afkomen?

Duiding dreigingsniveau op een militaire compound op een “undisclosed location”
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Wijst dat kompas naar het noorden of gaat het meer om dreigingen uit het oosten? Moet nog rekening worden gehouden met klassieke, militaire dreigingen. Of gaan we steeds meer aan de slag met een verdediging tegen bedreigingen in de digitale wereld. Over dat soort zaken gaat het concreet. De regeringsleiders hielden er in juli al een beetje rekening mee. Zo is er voor defensie bedoeld geld toegewezen aan de pot voor Europese infrastructuur. Sommige grotere verbindingen in de Europese Unie dienen meer dan nu ook geschikt te worden gemaakt voor militaire transporten en konvooien.

Maar dit Strategisch Kompas gaat over meer dan alleen ijzerwaar, noodzakelijke software en nieuwe wegen. Josep Borrell formuleerde het op de website van de Europese buitenlandse dienst zo: “We moeten als het nodig is als Europese Unie autonoom kunnen handelen. Tegelijkertijd maken we zo van de Unie een betere speler op het wereldtoneel, die zelfstandig een bijdrage kan leveren aan de veiligheid. We moeten daarbij ook kunnen inspelen op steeds wijzigende omstandigheden.”

Spaanse militairen trainen op een grondoffensief…. met een toiletten in de buurt voor wie het in zijn broek doet Foto: © Peter-Vincent Schuld

De politieke betekenis van deze ontwikkeling mag dus niet uit het oog worden verloren. De tijd van alleen mooie woorden over een Europese Unie, die daadwerkelijk moet kunnen optreden bij geopolitieke ontwikkelingen, is voorbij. De ‘zachte macht’ van de Unie zal nooit verdwijnen. De ‘harde’ macht zal verder tot ontwikkeling worden gebracht. In een tijd waarin spanningen met Moskou over thema’s als Syrië, Turkije en Wit-Rusland op de voorgrond zijn getreden, is dat de heldere politieke boodschap richting Vladimir Poetin en anderen, die maar steeds blijven denken dat de Europese Unie nooit zal doorbijten.

Zover is het nog niet. Nog steeds kampt de Europese Unie met interne zwakte op dit punt. Nog steeds denken veel lidstaten, waaronder Nederland, dat het hierbij gaat om vormen van samenwerking tussen zelfstandige lidstaten. Daarmee zal de kracht die de ministers beogen uit te stralen, ook weer kleiner zijn dan mogelijk. En besluiten nemen blijft moeilijk.

Toch groeit er nu duidelijk iets. Weinig lidstaten praten nog over het eigen leger op het eigen grondgebied. Europese lidstaten bedreigen elkaar immers niet meer met oorlog en militair geweld. Langzaam maar zeker is iedereen gaan denken in de richting van gezamenlijke dreigingen van buitenaf. Vandaar de politieke noodzaak een Europese defensiemacht in Litouwen op te zetten als antwoord op de dreiging van Moskou. En als een Frans oorlogschip een Turkse verdrijft uit de wateren rond Cyprus, dan gebeurt dat voor de hele Europese Unie. Zo bouwt de Unie aan de eigen defensie.

De weg naar Gymnich, Duitsland waarnaar de halfjaarlijkse informele bijeenkomsten van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken zijn vernoemd
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Daarover spreken niet alleen woensdag de ministers van defensie tijdens hun informele beraad in Berlijn. Donderdag en vrijdag doen ook de ministers van buitenlandse zaken dat in hun gebruikelijke, uit 1974 stammende ‘praatje aan de haard’. Toen op Slot Gymnich vlakbij Bonn, nu in Berlijn. Ongetwijfeld zullen de ministers zich daarbij weer beraden op de ontwikkelingen in Wit-Rusland.

De Europese Unie blijft op afstand. De burgers van Wit-Rusland moeten hun eigen politieke lot bepalen. Zo staat het ook in het Europese Verdrag. Maar Loekasjenko en achter diens rug de Russische president Poetin moeten niet denken dat ze hun gang kunnen gaan.

Verder zullen de ministers uitvoerig van gedachten wisselen over de relaties met Turkije.

Ooit werd er nog hartelijk met de Turken gesproken over een eventuele toetreding. Op de foto de Nederlandse toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Ben Bot in gesprek met zijn Turkse collega Gul op de Gymnich-top in Newport, Wales
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Sinds Nederland in december 2004 als tijdelijk voorzitter officieel de start van onderhandelingen over lidmaatschap met dat land moest regelen, is er veel gebeurd onder de onnavolgbare zittende president Erdogan.

Al vijftien jaar is er een belangrijke politieke stroming in de Unie niet voor lidmaatschap, maar voor een ‘speciaal partnerschap’. De onderhandelingen over lidmaatschap zijn officieel ook geschorst. Maar deze week is aan de orde of definitief wordt afgerekend met de schijn. Durft de Europese Unie het aan definitief een punt te zetten achter deze onderhandelingen met dit strategisch gelegen buurland?