Verkiezingen bij de Duitse buren en AUKUS: Lopen we overdekt of over het gras naar Europa?

0
319
lopen we overdekt of over het gras? De keuzes in Europa. Op de foto Bad Brückenau, Duitsland Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

Duitsland leek even heel ver weg en toch aanraakbaar dichtbij zondag in Amsterdam. Een indrukwekkend gedenkteken is gerealiseerd. Het Holocaust Namenmonument legt het heden van het verleden vast. Toch is onze toekomst voor een belangrijk deel verankerd in de positie van juist Duitsland in de Europese Unie.

Beide blijken naast elkaar te kunnen bestaan in de Europese werkelijkheid van vandaag. Het was en is aan de naoorlogse generatie om niet te blijven hangen in dat verleden alleen. Vrede sluit je immers met je vijanden. Met vrienden hoeft dat niet meer. Maar vrede vergt voortdurend onderhoud. Je kunt het daarom gerust een breuk in de geschiedenis noemen dat Duitsland nu met alle buren leeft in vrede.

Logo Australisch ministerie van Defensie
Beeld © Australian Government

Daardoor zijn de Duitse verkiezingen tot nu toe een saaie vertoning. Dat komt omdat de Duitse positie in de Europese Unie redelijk vast ligt. Maar toen was er vorige week opeens AUKUS. Wat? AUKUS? Een nieuw bondje tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Voor iedereen buiten de regeringen van deze landen een grote en soms onaangename verrassing.

Vlag van de Franse zuidelijke eilanden in de Stille oceaan en Antartcica

Gaat het nu om 30 miljard euro aan Franse duikboten voor Australië? Of gaat het om de lange neus die Boris Johnson vanuit Londen zoveel en zo lang mogelijk trekt richting de Europese Unie om te verbloemen dat hij zijn land in de politieke wildernis heeft laten terechtkomen? Probeert Johnson het teloor gegane Gemenebest weer in ere te herstellen? Of heeft de oude man Joe Biden even niet opgelet tijdens zijn middagslaapje. De Franse president Macron wenste de Australische premier niet aan de lijn te krijgen, de Fransen zijn woest. Voor alle duidelijkheid, ook Frankrijk heeft nog een paar overzeese gebieden in de Stille oceaan. Denkt u maar aan Frans Polynesië en wat dacht u van het Ile Amsterdam?

Hoe dan ook hebben deze drie Angelsaksische bondgenoten de Europese Unie behoorlijk geschoffeerd met hun plotseling aangekondigde verbond. Maar de Europese Unie werd niet alleen geschoffeerd ook Nieuw Zeeland kreeg een dreun op de neus en dat als lid van het Gemenebest, waarvan Australië ook deel uitmaakt. Vanuit de regering in Nieuw Zeeland werd als volgt gereageerd “Wij zijn vrienden maar geen bondgenoten”.

Uiteindelijk zal alles weer gesust worden in de westerse wereld. Maar als de Europese Unie nog niet wakker was, dan is het dat nu wel. Plotseling krijgen hierdoor de Duitse verkiezingen extra betekenis. Want hoe zal een volgende regering in Berlijn omgaan met steeds zwaarder wegende verplichtingen op internationaal en geopolitiek gebied.

De Duitse militaire politie anno nu, toegankelijke en feitelijk vriendelijke militaire agenten in de straten van Mindelo, Kaapverdië
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Natuurlijk, er is voldoende ruimte voor het naoorlogse, fatsoenlijke Duitsland zich te verschuilen achter de geopolitieke ambities van de Europese Unie. Een Europees leger? Een Europees buitenlands beleid. Het is er half, zegt Josep Borrell. Hij is de halve Europese minister van buitenlandse zaken. Zeker is dat hij niet kan slagen, wanneer Duitsland niet in sterkere mate eraan gaat meedoen.

En Duitsland lijkt steeds meer mee te gaan doen. Dinsdag zei Josep Borrell na een bijeenkomst van de Europese ministers dat de Europese Unie zich volledig solidair toont met de Fransen, die opzichtig hun ambassadeurs in de Verenigde Staten en Australië heeft teruggeroepen voor overleg. Een mooie formulering voor deze menselijke boodschap: we zijn hartstikke kwaad op jullie.

Wat wordt het? Een Europees Duitsland of een Duits Europa? Op de foto Bewegwijzering in typisch Duits houtsnijwerk in Lenzkirch, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Wat betekent dat voor de komende verkiezingen in Duitsland. Gaat Duitsland door op de weg van een Europees Duitsland? Of moet de Europese Unie zich verder aanpassen aan wat wel een Duits Europa wordt genoemd. In het bijzonder bij een wisseling van de wacht in de persoon van de bondskanselier is die vraag spannender dan wanneer ‘slechts’ herverkiezing aan de orde is. Marije Swinkels deed promotieonderzoek aan de Universiteit Utrecht. Haar conclusie: de persoonlijkheid van politieke leiders doet ertoe bij het vinden van oplossingen binnen de Europese Raad.

Toch kunnen de Duitse verkiezingen nog niet de aandacht te trekken die ze eigenlijk verdienen. Natuurlijk is alle aandacht gericht op die vraag, wie volgende week maandag als eerste aan zet is om een nieuwe regering te vormen. Maar vanuit het Europese gezichtspunt gezien is dat wat minder spannend dan vanuit Duits perspectief. Alle kandidaten die enigszins in aanmerking komen voor de post van bondskanselier houden zich nauwkeurig aan de lijn dat Duitsland trouw en loyaal lid is van de Europese Unie.

Standbeeld(je) voor Karel de Grote voor het raadhuis in Aken, Duitsland Kerel de Grote is de naamgever aan de Karel de Groteprijs die jaarlijks in Aken wordt uitgereikt.
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Timothy Garton Ash is een collega van ons en tegenwoordig docent aan de Universiteit van Oxford. Hij kreeg in mei 2017 een belangrijke Duits-Europese prijs: de Karlspreis. Die wordt als regel ieder jaar uitgereikt in Aken (vlak bij Zuid-Limburg) aan iemand die veel doet voor de Europese samenwerking en integratie. De prijs werd voor het eerst uitgereikt in 1950. Koninginnen en hooggezetenen kregen de prijs. Nooit eerder viel de eer te beurt aan een journalist.

Garton Ash was toen de Muur er nog stond correspondent in Berlijn. Hij had toen zo zijn bronnen in het oostelijke stadsdeel, waar hij iedere zondagmiddag in zijn Alfa Romeo naar toe reed. Zijn verslaggeving uit die jaren werd beroemd. De Stasi, de toenmalige geheime dienst in Oost-Duitsland hield hem goed in de gaten. Er werd een dossier ‘Romeo’ gevonden, nadat de muur was gevallen en Oost-Duitsland in westerse handen was gevallen.

Garton Ash schreef de afgelopen weken een beschouwing in de internationale Engelstalige krant The Guardian, op weg naar de verkiezingen komende zondag. Hij stelt vast dat er bij voorbeeld in de Europese Unie in Brussel veel belangstelling is voor deze verkiezingen. Maar de gemoederen lopen niet op. Iedereen is er eigenlijk wel gerust op dat bij een wisseling van de leider in Berlijn er toch op de gebruikelijke wijze zaken kunnen worden gedaan in en met de Duitse regering in Berlijn.

Veel meer dan in Nederland is de mantra in Berlijn immers dat Duitsland te klein is om in de huidige grote, boze buitenwereld (AUKUS!) alleen te overleven. Duitsland en bij voorbeeld het nogal corrupte Malta beseffen beide, kleine lidstaten te zijn. In Nederland moet dat besef nog doordringen. Dat blijkt ook in de praktijk. Duitsland is heus niet te beroerd om eigen belangen te verdedigen in de slangenkuil van de Europese politieke besluitvorming. Maar de cijfers geven aan dat de Duitsers duidelijk meer dan andere lidstaten in die onderhandelingen het onderspit delven. Duitsland voegt zich in Europese compromissen. Kom daar eens om als je het oor te luisteren legt in de Nederlandse Tweede Kamer.

Als de voortekenen dus niet bedriegen dan zal de voorzichtige koers van Angela Merkel gewoon worden voortgezet door hetzij Olaf Scholz (SPD), hetzij Armin Laschet (CDU). Angela Merkel werd uiteindelijk het meest bekend van haar standpunt in september 2015 over de opvang van zeker een miljoen vluchtelingen uit het Midden-Oosten. ‘Wir schaffen das’ klonk het ferm uit haar mond en ze legde daarbij een verband met de christelijke waarden, die zij van huis uit had meegekregen.

Ze kreeg buitengewoon veel kritiek daarop. Maar groot deel van de bevolking in Duitsland bleef haar steunen. In september 2017 won Angela Merkel nog een laatste keer afgetekend de Duitse verkiezingen.

Nadenken over de positie van Duitsland in Europa: Op de foto: een veerboot komt vanuit Zwitserland aan in de haven van Lindau, aan de Bodensee, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Nadenken over de positie van Duitsland in de Europese Unie, geeft ook stof tot nadenken over de Nederlandse journalistiek. Bestaat in Nederland wel zo veel journalistieke belangstelling voor het wel en wee bij onze oosterburen? Of berichten we alleen als er schandalen of spanningen zijn. Als eendagsvliegen als opiniepeilingen spannende verschuivingen beloven, die een week later weer heel anders blijken uit te pakken.

Het moet duidelijk zijn: ons kleine landje aan de Noordzee is met handen en voeten gebonden aan grote broer vlak ten oosten van ons. Mark Rutte heeft dat wel onderkend door regelmatig met Armin Laschet om tafel te zitten in diens huidige rol als minister-president in deelstaat Noordrijn-Westfalen. Er zijn in het nabije deel van Duitsland, ook noordelijk in Nedersaksen, veel uitgestoken handen richting Nederland.

Samenwerking tussen Nederland en Duitsland, gesymboliseerd door het kantoor van Euregio exact op de grens tussen het Duitse Gronau en het Nederlandse Glanerbrug
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De zogenaamde grensoverschrijdende samenwerking bloeit. Staatssecretaris Raymond Knops, inwoner van een grensregio, heeft dat onderkend en in de afgelopen jaren stilletjes namens Nederland uitgebouwd. “Goed samenwerken begint bij elkaar zien en met elkaar spreken”, schrijft hij in zijn alweer uit april stammende politieke testament. In het noorden van Nederland weet men het beter dan in de Nederlandse journalistiek die zich teveel alleen op de Randstad richt. We hoeven niet zo zeer bang te zijn voor de positie van Duitsland in de Europese Unie. We moeten alleen veel meer belangstelling gaan tonen voor alles wat er al aan samenwerking is.