Vlaams milieuschandaal groeit. Politici doen alsof ze gek zijn en zo te zien zijn ze dat ook.

0
673
3M Fabriek Zwijndrecht Kallo, nabij de Antwerpse haven, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Jan Schils

PFOS en PFAS: Politiek Vlaanderen doet een plas en alles dreigt te blijven zoals het was …..

Hoe men het ook draait of keert en alle ontkenningen van de Vlaamse overheid en de politiek ten spijt, staat het wetenschappelijk vast dat Vlaanderen tot de topregio’s behoort of zelfs de nummer 1 is in Europa met de grootste bodem-, water- en luchtverontreiniging.

Vlaamse industrie en economie draait gelukkig op volle toeren en de verbindingen moeten in orde zijn: Op de foto: Wals op stukje nieuw wegdek nabij Zwijndrecht kaderend in de nieuwe Oosterweelverbinding
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De diepere oorzaak van deze kwalijke reputatie is niet ver te zoeken. Vlaanderen is behalve een super milieuverontreiniger ontegenzeggelijk ook een van de meest bloeiende en succesvolle economieën van Europa (en zelfs van de wereld) met alle bekende bijbehorende nadelige gevolgen van dien voor de gezondheid van mens en dier. Je zou kunnen zeggen, dat deze regio in feite het “slachtoffer” is van zijn eigen succes.

Vlaanderen kent behalve politieke- ook geregeld milieuschandalen. Meestal ontstaat dan de nodige publieke ophef en boosheid, probeert de politiek er beter van te worden, ebt de verontwaardiging vervolgens weg en herneemt het leven zijn gewone gang. Zo in de zin van “iedereen zag hoe het was, deed een plas en alles bleef zoals het was”. Ook nu dreigt dat weer te zullen gebeuren, tenzij Europa ingrijpt, onder meer op vraag van Nederland en drie andere landen.

Strafbare feiten

Werken aan de Oosrterweelverbinding in november 2020 op Antwerpen Linkeroever
Foto: © Christel Dubos / Schuld

Ook deze keer lijkt de geschiedenis zich te herhalen. Eind april van dit jaar kreeg justitie in Antwerpen een tip dat er waarschijnlijk strafbare feiten waren gepleegd in de vorm van een ernstige vervuiling met PFOS op onder meer een bouwwerf van de nieuwe Scheldetunnel op de Linkeroever van de Schelde in Antwerpen. Bij graafwerkzaamheden in verband met de Oosterweelverbinding, die de Ring rond Antwerpen volledig moet maken, werden hoge concentraties PFOS aangetroffen. Bij PFOS of perfluoroctaansulfonaten gaat het om een chemische stof die van nature niet in het milieu voorkomt en die dus ook niet biologisch afbreekbaar is. PFOS behoort tot de PFAS-groep van poly- en perfluoralkylstoffen, die veel gebruikt worden in de chemische industrie dank zij hun water- en vetafstotende eigenschappen. Zo vinden ze toepassingen bij onder meer de productie van cosmetica, blusschuim, pannen, verf en voedselverpakkingen. Door deze toepassingen, maar ook door de directe uitstoot van de betrokken fabrieken, dringen PFAS door in de bodem, in baggerspecie en in de oppervlaktewateren. Bij het onderhoud van waterlopen wordt vaak gebaggerde grond op aanpalende akkers gedeponeerd en komen PFAS via voedsel terecht in het menselijk lichaam.

3M aan de schandpaal

Vestiging van 3M in Zwijndrecht–Kallo, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Spilfiguur en boosdoener in dit inmiddels bijna vijf maanden oude milieuschandaal, dat ondanks veel andere belangrijke nieuwsitems geregeld de media blijft halen, terwijl de politiek de Zwarte Piet naar elkaar blijft doorschuiven, is de Amerikaanse chemiereus en multinational 3M, onder meer beroemd om zijn “Scotch Tape”. Het bedrijf heeft inmiddels fabrieken in 70 landen, telt een kleine 100.000 werknemers en was vorig jaar goed voor een omzet van ruim 32 miljard dollar. In Zwijndrecht bij Antwerpen beschikt 3M over een belangrijk laboratorium en fabriek die nu van alle ontstane PFOS-ellende wordt beschuldigd. De recentelijk gemelde vervuiling van grond en grondwater met dit goedje in Zwijndrecht zou van 3M afkomstig zijn. Natuurlijk ontkent het bedrijf en het deed dat met een kort persbericht: “Wetenschappelijk bewijs dat stoelt op tientallen jaren onderzoek toont niet aan dat PFOS schade veroorzaakt bij mensen die zijn blootgesteld aan de huidige en vroegere waarden.” Tot zover het verweer van 3M, dat algemeen wordt betwist. Ook door de Vlaamse overheid, die het aanvankelijk deed voorkomen of de vervuiling met PFOS voor haar een verrassing was. Dat was een complete leugen want via haar eerdere contacten in 2006 (!) over PFOS-vervuiling met de Openbare Vlaamse Afvalmaatschappij (OVAM), wist ze reeds dat er sprake was van een mogelijk ernstig milieuprobleem. Door gebrek aan kennis over PFOS werd dit probleem door de OVAM en de Vlaamse overheid onder de mat geveegd. Ze vonden het samen “bij gebrek aan meettechnieken” niet nodig om grond in de omgeving van de fabriek te saneren maar wel “om de vervuiling niet verder via het grondwater te laten verspreiden”, wat kennelijk niet gelukt is.

Vooral omwonenden fabriek voorlopig de klos

Foto ter illustratie: Ouderen aan het werk in hun moestuintje in Kruibeke, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Pas in 2018 vond er “op basis van nieuwe kennis” een nieuw bodemonderzoek plaats op het fabrieksterrein zelf en de iets wijdere omgeving. Het resultaat van dit onderzoek moet in het tweede kwartaal van 2022 beschikbaar zijn. Door de ontstane onrust over de aanwezigheid van de stof in de omgeving (Zwijndrecht zelf, maar ook andere gemeenten zoals Beveren) werden daar eigen bodemanalyses uitgevoerd. In Zwijndrecht werden verhoogde PFOS-waarden aangetroffen en kreeg de bevolking als eerste de raad geen groenten en fruit van eigen tuin meer te eten, pompwater te vermijden en geen eieren van eigen kippen meer te gebruiken. Intussen werd dit advies ook naar elders uitgebreid, terwijl de boeren nog altijd niet weten in hoeverre zijn betrokken, c.q. geraakt zijn door deze vervuiling van bodem en grondwater. Dat laat de overheid onderzoeken. Ook in vis werden veel te hoge PFOS-waarden aangetroffen.

“Pappen en drooghouden”

Chemische samenstelling van PFOS

Terwijl de Vlaamse overheid “geen paniek” preekt, niet bepaalt communicatief optreedt richting bevolking en meer voor de tactiek van “pappen en drooghouden” heeft gekozen, heeft een aantal burgers in Zwijndrecht zelf het heft in handen genomen, de actiegroep “Grondrecht” opgericht en het bloed van 10 omwonenden van de 3M fabriek laten onderzoeken. En wat blijkt, alle tien bloedmonsters overschrijden ruim tot spectaculair de normen die zijn vastgesteld door wetenschappers van het Europese Agentschap voor de Voedselveiligheid (EFSA). Dit agentschap heeft de grenswaarde voor PFOS bepaald op 6,9 milligram per liter bloed. De laagste waarde  van de bloedmonsters lag 3,5 keer hoger dan de EFSA-norm en de hoogste 168 (honderdachtenzestig!) keer hoger. In een reactie op de Vlaamse radio (VRT) reageerde de bij het onderzoek betrokken toxicoloog Jacob de Boer (VU Amsterdam): “We hadden wel hoge waarden verwacht, maar dit zijn waarden , die ik bij inwoners nog nooit heb gezien. Alleen bij fabrieksarbeiders van een soortgelijke fabriek in Dordrecht, mensen die een leven lang met deze stoffen werkten, zijn zulke hoge waarden gevonden.”

Groot bloedonderzoek

De Vlaamse minister van Omgeving (milieu), Zuhal Demir, trekt het resultaat van het bloedonderzoek niet in twijfel ,maar laat nu voor alle zekerheid het bloed van 800 omwonenden binnen een straal van 3 km van de 3M fabriek in Zwijndrecht onderzoeken. Daarna wil ze pas conclusies trekken. Dat onderzoek is erg duur, reden waarom de actiegroep, die niet zoals de overheid beroep kan doen op belastinggeld. het bij 10 mensen liet.

3M vindt het bloedonderzoek veel te kleinschalig en wacht af. Omdat het bedrijf al meer dan 20 jaar met de productie van PFOS is gestopt, is het op zijn minst wel verontrustend dat na zovele jaren nog hoge concentraties in het lichaam van de betrokken personen werden aangetroffen. Dat belooft niet veel goeds voor minstens een deel van de 800 mensen wier bloed nog wordt onderzocht.

Oosterweelverbinding

Bouw en grondwerken Oosterweelverbinding , Zwijndrecht, nabij Antwerpen, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Intussen hebben inwoners van Zwijndrecht en ook Antwerpen ingebrekestellingen verstuurd naar hun gemeenten. Ze vinden dat er te weinig voorzorgsmaatregelen zijn genomen in verband met de werken aan de Oosterweelverbinding waar ook door PFOS vervuilde gronden zijn aangetroffen die eerst verwijderd of behandeld zouden moeten worden. Greenpeace en de Bond Beter Leefmilieu (BBL) hebben zich bij die acties tegen Oosterweelbouwheer Lantis aangesloten. Hierbij moet er door alle betrokken partijen wel aan worden gedacht en worden beseft dat de werken aan de Oosterweelverbinding, om het verkeer in en rond Antwerpen vlotter te laten verlopen en om af te rekenen met de dagelijkse files, ook als een Europees en door de EU-kas betaald project moeten worden bekeken en  beoordeeld. Zo is het goederenvervoer over de weg op de Antwerpse Ring “maar” voor een kwart haven gebonden en voor de overige driekwart doorvoerverkeer van nationale en vooral internationale herkomst (met Nederlandse vrachtwagens aan de top). Lokale politieke vetes en politieke profilering zijn hier niet op zijn plaats. Het ziet ernaar uit dat niet alle spelers (daders en slachtoffers) in dit milieuschandaal de draagwijdte ervan hebben begrepen. Het is daarom ook erg belangrijk dat de Europese Commissie met de beloofde Europese PFOS waarden uitpakt, die tegen de herfst werden beloofd. Want het gemiddelde PFOS-gehalte in rivieren, kanalen, beken en andere oppervlaktewateren in Vlaanderen piekt zowat overal boven de normen, zo blijkt uit metingen op 40 plaatsen in Vlaanderen door de Vlaamse Milieu Maatschappij (VMM).

“Vergroot risico op kanker”

Graafmachine staat even stil bij de aanleg van de Oosterweelverbinding, wat zit er allemaal in de grond?
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De kwestie waarom het draait in dit heikele dossier is natuurlijk hoe gevaarlijk PFOS en PFAS zijn voor de gezondheid van mens en dier. En de hamvraag luidt dan of er gevaar voor het ontstaan van kanker bestaat. Op het oordeel daarover van het Belgische Federaal Voedselagentschap (FAVV) kan men moeilijk vertrouwen. Dat heeft namelijk zelf gezorgd voor aantasting van zijn geloofwaardigheid door wat losjes en laks om te gaan met de PFOS-waarden. Op de vergadering van de Vlaamse onderzoekscommissie naar PFOS-vervuiling begin juli, waar verschillende toxicologen aan het woord kwamen, verklaarde professor Nicolas Van Larebeke, toxicoloog aan de universiteit van Gent, onder meer: “Tal van industriële belangengroepen proberen ons wijs te maken dat er weinig verband bestaat tussen kanker bij dieren en mensen. Dat is niet zo. De mechanismen zijn de zelfde. Op die manier en via epidemiologisch onderzoek bij de mens werd bewezen dat blootstelling aan PFAS het risico vergroot op onder meer borstkanker, ovariumkanker, teelbalkanker en nierkanker. De enige reden om dat te ontkennen zijn economische belangen.” Prof. Jame C. De Witt, toxicoloog aan de East Carolina University in de VS ging nog een stapje verder: “Genoemde stoffen betekenen ook een grote dreiging voor het immuunsysteem van de mens. Ze grijpen in op onze reacties op vaccins. We zitten midden in een epidemie, waar die respons cruciaal is. Dat is zeer zorgwekkend, zeker voor mensen die op dit moment aan PHOS (en PFAS) worden blootgesteld. Bovendien blijkt uit studies, dat mensen met een hoge waarde aan PFBA in hun bloed (het gaat om een stof die verwant is aan PFOS) aan ernstiger Covid 19 infecties lijden en langer in het ziekenhuis moeten blijven. De toxicologen waarschuwen wel dat er geen reden is voor paniek is omdat de zwaarste contaminatie met deze stoffen voorbij is en tegelijkertijd ook aan het dalen is. Besmetting met dioxines of asbest bijvoorbeeld zijn veel gevaarlijker. Prof. Van Larebeke: “Er is geen reden voor paniek. Maar er is wel voorzichtigheid geboden met nieuwe PFAS-derivaten, waarvan de toxiciteit nog onbekend is.”  

EU-wijd verbod gevraagd

Logo Europees Chemicaliën Agentschap ECHA
Beeld: Europese Commissie

Terwijl de Vlaamse minister-president Jan Jambon doet of Vlaanderen het probleem onder controle heeft en allesbehalve geneigd is om harde maatregelen te nemen, denkt men in het buitenland daar kennelijk helemaal anders over. Zo hebben drie EU-landen (Nederland, Duitsland en Zweden) en Noorwegen aan het Europese Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) gevraagd om in heel Europa een verbod op meer dan 6000 PFAS-stoffen af te kondigen. Het RIVM waarschuwde onlangs te veel van genoemde stoffen binnenkrijgen. De vier landen willen van de ECHA een totaalverbod voor heel Europa, behalve als er geen alternatief voorhanden is. Juist daarom zal het verbod nog wel enkele jaren op zich laten wachten omdat het in fasen zal worden ingevoerd, juist in verband met de beschikbaarheid van alternatieven. 2025 lijkt haalbaar als startdatum.  De vraag is wel hoe het gaat met vanaf buiten de EU ingevoerde producten, veelal uit China zoals bijvoorbeeld de miljarden kunststoffen regenjassen die dat land naar overal in de wereld exporteert.  Een Europees verbod op PFAS en PFOS zou gemakkelijk tot handelsconflicten kunnen leiden met China en andere landen in Azië, die het traditioneel niet zo nauw nemen met het gebruik van gevaarlijke stoffen in hun productieapparaat.  

Onderzoeken spreken zichzelf tegen

Is de grond waar dit paardje eenzaam loopt wel schoon en veilig? De foto werd gemaakt tussen Kallo en Zwijndrecht, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Intussen doet de overheid pogingen om de bevolking gerust te stellen, maar die klinken allerminst geruststellend. Zo zouden bij drie afzonderlijke onderzoeken naar de aanwezigheid van PFAS en PFOS in voedingsproducten in Zwijndrecht geen alarmerende resultaten naar voren zijn gekomen. Dat melden een door de Vlaamse overheid aangestelde expert en de gemeente Zwijndrecht, die behoefte heeft aan rust onder de bevolkimng. Maar ze halen zelf hun sussende verklaringen onderuit door vervolgens te adviseren om de geldende adviezen over de consumptie van eigen fruit, groenten en eieren te blijven naleven “omdat er in verschillende stalen wel degelijk PFAS en PFOS werden aangetroffen. Vooral eieren van scharrelkippen werden PFAS en PFOS aangetroffen.

Het federaal Voedselagentschap (FAVV) nam monsters van vlees, melk en eieren bij traditionele landbouwbedrijven in een straal van 15 kilometer rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht. Volgens die resultaten beantwoordden alle stalen aan de kwaliteitseisen van het Voedselagentschap en “is het dus veilig om producten van traditionele bedrijven in de omgeving te consumeren”, concludeert het agentschap. Maar omdat het FAVV –zoals eerder opgemerkt – eigen minder strenge normen hanteert, moet zijn oordeel toch met een korreltje zout worden genomen.

Het studiebureau ERM onderzocht in opdracht van 3M scharreleieren, melk, groenten, fruit en gewassen bij particulieren en bij land- en tuinbouwbedrijven in een zone rond de 3M-site. Vooral scharreleieren vormen een probleem: in alle geteste scharreleieren werd PFAS aangetroffen, waarbij PFOS de belangrijkste gedetecteerde PFAS-verbinding was. Eén monster had zelfs een waarde ver boven de limiet van het FAVV, wat zou betekenen dat dit product uit de handel genomen zou moeten worden. Ook in melk en gewassen (vooral grassen) werden hoge PFOS-gehaltes gevonden.

Afgelopen donderdag)is bekend geworden dat 3M van een voorkeursbehandeling genoot door het provinciebestuur van Antwerpen. Zo hoefde het bedrijf zich niet zo streng aan de lozingsvoorwaarden te houden voor zijn chemisch stoffen als andere scheikundige bedrijven. 3M kreeg bijvoorbeeld van het provinciaal bestuur expliciet de toestemming om per liter 30 keer meer schadelijke stoffen in oppervlaktewater te storten dan andere bedrijven. Een woordvoerder van het provinciebestuur van Antwerpen praatte agelopen vrijdag deze gunstregeling voor 3M goed door te verklaren dat het bedrijf niet de reinigingfscapaciteit bezat om aan de lozingsnormen te voldoen….