Vlaanderen raakt vervuild door rioolwater, openbare bestuurders zijn de schuldige rioolratten: forse Europese boetes dreigen

0
1231
Tja, wat u aan afvalwater produceert moet ook weer gezuiverd worden; Op de foto een rioolrenovatie in Kruibeke, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Jan Schils

Hoewel Vlaanderen er geregeld prat op gaat op het gebied van het leefmilieu (op basis van eigen onderzoek uiteraard) steeds maar beter te presteren “in tegenstelling tot het buitenland”, moeten deze eufemistische boodschappen niet met een korreltje-, maar met een stevige schep zout worden genomen.

Logo van de Vlaamse Milieu Maatschappij VMM

Het is begrijpelijk dat deze optimistische boodschappen wat breeduit worden gebracht door bepaalde betrokken instituten, zoals de Vlaamse Milieu Maatschappij (VMM) en het Federaal Voedselagentschap (FAVV). Het is alsof ze met hun zegebulletins willen aantonen, dat de overheid hun adviezen door de jaren heen steeds beter opvolgt en dat zij bijgevolg alle reden van bestaan hebben. Ook al vertellen ze dikwijls niet de realiteit noch de waarheid, onbewust (omdat hun onderzoek niet altijd betrouwbare resultaten oplevert) dan wel bewust om welke redenen ook.

Nog problematischer wordt het echter als de politici in Vlaanderen met de onderzoeksresultaten aan de haal gaan, deze manipuleren, bijwerken of bewust foutief interpreteert, dus vervalsen, om de bevolking (kiezers) te misleiden. Dit laatste gebeurt niet zozeer schriftelijk (om later geen problemen te krijgen), maar met woorden, die ze later desnoods kunnen ontkennen ooit gebruikt te hebben. Want niet alleen in Nederland is er een premier die geregeld aan geheugenstoornissen lijdt (toeslagenaffaire), ook in België komt geheugenverlies meer dan eens voor onder politici, vooral als er verkiezingen in aantocht zijn.

Wat er in Belgie uit het toilet komt, verdwijnt niet zelden de bodem in
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Twee recent aan het licht gekomen-, maar al vele jaren bestaande milieuschandalen tonen aan dat Vlaanderen nog lang niet de zelfverklaarde Europese- of wereldkampioen is op het gebied van het leefmilieu. Zo onthulde het VRT-programma PANO enkele weken geleden in een spraakmakende reportage, dat er vorig jaar in Vlaanderen ruim 400.000 (!) woningen nog niet op het rioleringsnet waren aangesloten. (In Wallonië zou de situatie nog dramatischer zijn, maar daarover worden geen cijfers bijgehouden). Het afvalwater van die 400.000 Vlaamse huishoudens (inclusief wat er door het toilet wordt gespoeld) wordt direct richting Moeder Natuur geloosd, die daarmee natuurlijk niet blij is want de schade die daardoor wordt aangericht, is ronduit gigantisch.

Beerput wordt geleegd in Mechelen, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Bij gebrek aan een goed functionerend rioleringsnet wordt het afvalwater (plus menselijke uitwerpselen) in het gunstigste geval doorgaans opgevangen in een septische put. Die staat weer in verbinding met een bezinkvat- of put, vanwaar het afvalwater in de grond doorsijpelt. Wat aan harde massa overblijft kan worden verwijderd, maar veel mensen kiezen ervoor om – als de bezinkput verzadigd is – elders in hun tuin een nieuwe put aan te installeren, maar na een aantal jaren herhaalt het probleem zich. Het afvalwater komt veelal in zuivere beken en natuurgebieden terecht, waardoor zeer zware vervuiling ontstaat. De overheid doet niets tegen dit illegale lozen. Volgens Hendrik Vandamme, voorzitter van het ABS, is de situatie nog veel erger dan de reportage van PANO vermeldt: “Het is een publiek geheim dat heel veel rioleringsstelsels in slechte staat verkeren. Via kapotte en verzakte buizen vervuilt het afvalwater bodem en grondwater. De overheid wuift alle problemen weg. Niemand weet of wil weten hoeveel afvalwater op die manier in ons leefmilieu terechtkomt.”  

Zondebok

Bemesting van landbouwgrond door middel van injectie in de omgeving van Malle, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

Dit afvalwater bevat behalve fosfor en stikstof ook reusachtige hoeveelheden medicijnenresten en andere zeer dubieuze stoffen, die absoluut niet thuishoren in het leefmilieu en via een omweg in mens en dier. Ondanks het feit dat de reportage van PANO al weer enkele maanden oud is, werd er niets mee gedaan en ging Vlaanderen weer vrolijk over tot de orde van de dag. Ofwel: de overheid reageerde totaal niet op de reportage, omdat deze “wetenschappelijk niet onderbouwd werd” volgens een Vlaamse regeringswoordvoerder en de VMM deed of haar neus bloedde en volgde in feite het voorbeeld van de politiek. Behalve dat ze beide, politiek en VMM, opmerkelijk eensgezind met een beschuldigende vinger naar een “gemakkelijk” slachtoffer doorverwezen: de landbouw.

Kwistig met beton

Verhard Vlaanderen, zicht op de Antwerpse ring nabij Merksem
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Vlaanderen lijdt nog aan een andere kwaal. Door een kwistig betonbeleid heeft het toch een record te pakken en deze keer is het geen fake record: Vlaanderen is de meest verharde regio van Europa. Elke dag verdwijnen er 6 hectare normale grond onder beton. Dat zijn 12 voetbalvelden per dag. Momenteel is bijna een vijfde van het Vlaamse grondgebied verhard. Die verharding heeft tot gevolg dat regenwater niet of nog nauwelijks in de bodem kan doordringen. De lage grondwaterstand is de laatste weken wel aangevuld, maar als de zomerse temperaturen terugkeren, zal het probleem weer snel de kop opsteken, omdat de oorzaak niet wordt weggenomen. 

Waterstand in Rumst, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De reportage van PANO toont aan dat de droogte, het veranderende klimaat en het non-waterbeleid niet de enige oorzaken zijn dat het misloopt. Die andere oorzaak is het massaal oppompen van grondwater. Niet alleen in natte gebieden, maar overal in Vlaanderen. Dat gebeurt niet alleen door landbouwers en bedrijven, maar ook door particulieren. De droogte van de afgelopen jaren heeft ook de vraag naar grondwaterputten doen stijgen.

Van drinkwater naar afvalwater is slechtseen kwestie van de kraan opendraaien. Op de foto een drinkwaterpunt voor de scheepvaart in Doel, Belg{e
Foto: © Peter-Vincent Schuld

(Vlaanderen kent twee boerenorganisaties: de ooit oppermachtige en politiek zeer invloedrijke Boerenbond en het militante Algemeen Boerensyndicaat (ABS). De Boerenbond was altijd zeer nauw verbonden met de Christelijke Volkspartij (CVP), tegenwoordig CD&V of wel Christelijk, Democratisch & Vlaams. De CD&V is intussen door kiezers herleid tot een van de kleinere partijen in Vlaanderen en de banden tussen de partij en de Boerenbond zijn in de loop van de laatste tien, vijftien jaar een stuk minder hecht geworden).

bemesting in Malle, België
Foto: Peter-Vincent Schuld

Evenals in Nederland worstelen ook de boeren in Vlaanderen met een groot mestprobleem. Om dat probleem op te lossen is de Vlaamse regering de laatste jaren steeds strenger geworden. Het ene mestactieplan van de overheid na het andere volgt elkaar op en stelt steeds meer eisen. Voor het militante ABS is de maat vol: “Het beleid van de overheid is failliet. Zolang de problemen met de rioleringen niet zijn opgelost, aanvaarden wij geen verdere aanscherping van het mestactieplan.

Zou dit water in het Vlaamse Rupelmonde geen afvalstoffen bevatten?
Foto: © Peter-Vincent Schuld

En het ziet er niet naar uit dat de reportage van PANO de politiek in beweging heeft gezet. Het staat vast dat ongezuiverd afvalwater nog onverminderd terechtkomt in beken en natuurgebieden waardoor er zware vervuiling ontstaat. Maar ofschoon die lozingen totaal illegaal zijn, doen de plaatselijke overheden ofwel niets ofwel laten ze die oogluikend toe, omdat er toch geen oplossing mogelijk is, tenzij daarvoor veel geld op tafel komt. 400.000 woningen op het rioleringsnet aansluiten is een kwestie van enkele miljarden…En dat geld hebben de lokale besturen niet, laat staan dat ze het ervoor over zouden hebben. En de eindverantwoordelijke in deze soap, de Vlaamse regering? Die houdt zich van de domme. “Het zal ons worst wezen”, lijkt Jan Janbon, de Vlaamse premier, te redeneren.

Een kolkenzuiger maakt de kolken langs de weg in het Vlaamse Kruibeke schoon, maar is dit wel voldoende om het regenwater af te voeren?
Foto: © Peter-Vincent Schuld

We hadden het net over de verharding van de Vlaamse bodem. “Op dit ogenblik is ongeveer 16 procent van het Vlaamse oppervlak verhard. In de jaren 70 was dat 5 procent. En dat op 40 jaar tijd. Dat is enorm”, zegt Willems. “Die verharding leidt ertoe dat regenwater niet meer in de bodem kan dringen. Dat is een probleem, want de lage grondwaterstand wordt niet aangevuld en dus blijft onze bodem kurkdroog.”

Veegwagen ruimt het afval op oorafgaand aan het asfalteren in Dadizele
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar uit onderzoek van “Pano” blijkt dat de droogte, het veranderende klimaat en het onaangepaste waterbeleid niet de enige schuldigen zijn in dit verhaal. Er is nog een andere oorzaak: het massale oppompen van grondwater. Niet alleen in natte gebieden, maar overal in Vlaanderen. Door landbouwers en bedrijven, maar ook door particulieren. En de droogte van de afgelopen jaren leidt ertoe dat de vraag naar grondwaterputten stijgt. Er zijn namelijk heel wat mensen die in de zomer graag een groen gazon hebben, hun auto wassen en hun zwembad kunnen vullen, ook als er een sproeiverbod geldt.

Vriendjespolitiek

De oude Antwerpse ruien onder de stad zijn schoon, eens vloeide het afvalwater door deze afvoerkanelen rechtstreeks de Schelde in, nen vormen ze een toeristische attractie
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Door het probleem van het gebrek aan rioleringen voor zich uit te schuiven en geen oplossing in het vooruitzicht te stellen, vegen België en in dit geval Vlaanderen hun voeten aan een oude Europese richtlijn, die bepaalde dat Vlaanderen tegen 2015 alle waterlopen “schoon” moest hebben gemaakt. Herhaalde waarschuwingen vanuit het hoofdkwartier van de Europese Commissie werden straal genegeerd. Er gebeurde niets op het terrein. In plaats van hard op te treden (zoals tegen sommige landen in Oost-Europa). Integendeel, intensief lobbywerk wist de Commissie te vermurwen en vriendjespolitiek deed de rest: Vlaanderen kreeg een nieuwe deadline opgelegd: 2027! Maar of de achterstand die alleen maar aangroeit, tegen die tijd zal zijn ingehaald, is zeer twijfelachtig.

Versnippering

Waterzuivering van Aquafin in Antwerpen België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Er moet toch een reden zijn dat de Vlamingen er zo flagrant met de pet naar gooien? En die is er ook: de versnippering. Het zit namelijk zo, dat de verantwoordelijkheid in deze kwestie verdeeld is tussen de drinkwatermaatschappijen (o.m. Aquafin), de rioolbeheerders en de lokale besturen (gemeenten). In alle drie organisaties zitten afgevaardigden van de lokale politieke partijen die (hoe kan het ook anders in dit land) zitpenningen krijgen voor elke al dan niet bijgewoonde vergadering. Er zitten dus geen of nauwelijks experts bij. Die moeten van buiten aangetrokken worden, tegen betaling uiteraard. Een andere handicap is dat veel gemeenten helemaal niet geïnteresseerd zijn in een goed functionerend en het hele gemeentelijke grondgebied omvattend rioleringsnetwerk. Waarom zouden ze? “Het afvalwater stroomt al jaren “gratis” weg en zal dat ook blijven doen”, zo lijkt men te redeneren en vooral te berusten.

Woonboerderij in Herentals, België , aangedloten op de riolering of niet?
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Er heeft zich toch een lid van het Vlaamse parlement, Bart Dochy, aangemeld die de verantwoordelijke minister Zuhal Demir, schriftelijk heeft gevraagd om de trage procedures rond de rioleringswerken te versnellen. Onder de huidige voorwaarden zouden de eerste niet aangesloten woningen pas tegen 2030 op het rioleringsnet aangesloten kunnen worden. Demir geeft toe dat de “doorlooptijd van investeringsprojecten veel te lang is”. Ze wil de procedures vereenvoudigen. Ook wil ze meer werk maken van “responsabilisering”, wat voor haar neerkomt op meer focussen op resultaat. Tot zover de goede voornemens van de minister. Waarbij we er vooral op willen wijzen dat het probleem van de trage procedures dikwijls ook ligt aan de al dan niet goodwill van plaatselijke ambtenaren, die vanuit hun heilige huisjes onevenredig veel macht en invloed hebben.

Er dreigen forse boetes, ook uit Europa ..

Europese Commissie kan fikse boetes opleggen. Op de foto, gebouw Europese Commissie, te Brussel, België Foto: © Peter-Vincent Schuld

Volgens de Europese “Kaderrichtlijn Water” moet er in de hele EU tegen uiterlijk 2027 sprake zijn van een “goede toestand van de watersystemen”. Daarmee wordt een garantie op een goede ecologische en chemische toestand van de oppervlaktewateren bedoeld en een goede kwantitatieve en chemische toestand van het grondwater. Een van de noodzakelijke voorwaarden om dat doel te bereiken is, dat huishoudelijk afvalwater wordt ingezameld en gezuiverd. De EU-richtlijn laat echter in het midden welk bestuursniveau in de lidstaten daarvoor verantwoordelijk is. Daarvoor moet dan ook, wat België aangaat, worden gekeken naar de Vlaamse wetgeving.

In 2006 besloot de Vlaamse regering dat “het gewest” (dus genoemde regering) instaat voor de uitbouw en beheer van bovengemeentelijke zuiveringsinfrastructuur zoals collectoren, terwijl de gemeente moet zorgen voor de lokale inzameling van afvalwater in de openbare riolering en de behandeling daarvan. Zo zijn de gemeenten verantwoordelijk voor de “reinheid en de zindelijkheid op hun grondgebied”(Art. 135, paragraaf 2). Uit het bovenstaande kan worden afgeleid dat er een verplichting bestaat tot de aanleg van rioleringen en de aansluitingen daarop, waar die nu nog ontbreken. Tot nu toe werd dit probleem niet voor de rechter beslecht.

Zowel de Vlaamse regering (gewest) als de gemeenten lopen dus het risico aansprakelijk te worden gesteld wegens miskenning van de op hen rustende verplichting om rioleringen aan te leggen. Daarbij dreigt de aansprakelijkheid voor het gebrek aan voldoende aansluiting op het rioleringsnet van de 400.000 individuele woningen in eerste instantie bij de betrokken gemeenten te worden gelegd en dreigen er forse geldboetes. Deze aansprakelijkheid kan zowel voortvloeien uit de algemene aansprakelijkheidsregels (geformuleerd in het Belgische Burgerlijk Wetboek) als uit de Europese wettelijke verplichtingen krachtens Richtlijn 2004/35/EG betreffende milieuaansprakelijkheid i.v.m. het voorkomen en herstellen van milieuschade (“Richtlijn Milieuschade”), voor zover schade aan (oppervlakte-)wateren wordt toegebracht. Wanneer de Vlaamse regering boven genoemde deadline van 2027 niet haalt, kan de Europese Commissie België ook beboeten…

De Vlaamse gemeenten voeren ter verdediging aan dat zij reeds zware inspanningen hebben geleverd om te voorzien in opvang en behandeling van huishoudelijk afvalwater. Ze betogen dat de verantwoordelijkheid voor het grote aantal woningen, dat nog moet worden aangesloten op het rioleringsnet, zeker niet uitsluitend bij hen ligt. “Dikwijls bemoeilijkt de samenwerking met de andere actoren deze opdracht van de gemeenten”, zo luidt het verweer. Ook juridische obstakels, zoals het ontbreken van een wettelijke erfdienstbaarheid voor rioleringen, waardoor de aanleg van riolen vaak (dure) onteigeningen vereist, strooien zand in de raderen, zo wordt gezegd.

PHOS en PHAS

Intussen heeft een volgend milieuschandaal zich aangediend in Vlaanderen.  Het gaat om Perfluoroctaansulfonaten (PFOS), een moeilijk afbreekbare chemische stof, die van nature niet in het milieu voorkomt en dus ook niet biologisch afbreekbaar is. PFOS behoort tot de groep poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS), die op grote schaal gebruikt worden in de chemische industrie wegens haar water- en vetafstotende eigenschappen met toepassingen in blusschuim, cosmetica, verf, voedselverpakkingen, pannen e.d. Als gevolg van de vele toepassingen, maar ook door de fabrieksemissies komen PFAS terecht in de bodem, in oppervlaktewateren en bagger. Bij onderhoudswerken in rivieren, kanalen en andere oppervlaktewateren wordt deze bagger steevast gestort op aangrenzende gronden. Zo komen deze chemische stoffen terecht in landbouwgronden en hopen zich via het voedsel op in het menselijk lichaam om nog maar te zwijgen op de schadelijke impact bij landbouwdieren.

In een van de volgende afleveringen van FactsFound gaan we nader op dit wijd verbreide milieuschandaal in, want PHOS blijkt algemeen aanwezig in de Vlaamse grond en waterlopen met alle mogelijke gevolgen voor de gezondheid van mens en dier van dien.