Winnen met de Finnen en ooit weer kussen met Russen

0
647
Vlag van Finland

door Koos van Houdt en Peter-Vincent Schuld

Finland, het land van duizend meren en eeuwig zingende bossen. Het land waar Vladimir Lenin en Jozef Stalin elkaar ontmoeten op een conventie van de Russische Socialistische Arbeiderspartij in 1906 in de Finse stad Tampere met een verschrikkelijke Sovjet-periode van moord, onderdrukking en wantrouwen in het verschiet. Finland, het land van Nokia. Finland vertelt u alles wat u vandaag onthouden blijft in het nieuws over wat u moet weten om te begrijpen wat er rond Rusland en Europa speelt.

Buste van Vladimir Lenin in het Lenin Museum te Tampere, Finland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Midden in eeuwig zingende bossen ligt die stad Tampere, de tweede stad van het land. Niet ver daarvandaan het doodstille dorp Nokia. Het herbergt tot op de dag van vandaag een museum ter ere van Lenin, de man van de Russische communistische Oktoberrevolutie. Finland, onderdeel van het Zweedse Koninkrijk van 1249 tot 1809. Het Russisch Rijk veroverde Finland. Juridisch gezien (de jure zoals het in juridische termen geduid wordt) onafhankelijk via het Groot-Hertogdom Finland, maar feitelijk ( de facto) deelden de Finnen het zelfde Russisch staatshoofd, namelijk de Tsaar. Dat noemen ze weer met een moeilijke term de “personele unie”. In 1917 verklaarde Finland zich eenzijdig onafhankelijk, een onafhankelijkheid die door de Russische Tsaren erkend werd op 4 januari 1918. Kort daarna brak er een burgeroorlog uit tussen de “Roden” (de communisten) en de Witten, die door de Witten werd gewonnen die vervolgens de Socialistische Arbeiderspartij ophieven.

Het staatswapen van Finland

Finland maakt haar slag vooruit in de beschaving met het inmaken van de socialisten en de communisten. Het land profileerde zich nadien als neutraal en trad in 1995 Finland inclusief haar overzees gebiedsdeel Åland toe tot de Europese Unie.

Twee Nokia mobiele telefoons op vakantie in Hospitalet del Infante, Spanje
Foto: © Christel Dubos / Schuld

Twintig jaar geleden had iedereen die zichzelf belangrijk vond een Nokia als mobiele telefoon. De Finnen wisten dat de eeuwig zingende bossen veel hout opleverden voor de productie van papier. Toen in de jaren negentig van de vorige eeuw het papier werd verdrongen door de digitale bits en bites, waren de Finnen zo slim de bakens te verzetten.

1996: Fins papier arriveert en wordt ontscheept in de haven van Antwerpen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Tampere en Helsinki, in het najaar van 1999 toneel van twee belangrijke bijeenkomsten van de Europese Raad van Staats- en regeringsleiders die mijlpalen zouden worden in de geschiedenis van het Europese continent.

Finse hostess op de Europese Raad te Helsinki, Finland, december 1999
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Tussendoor ook nog een top met de Russen. Finland moge dan nog steeds geen lid zijn van de NAVO, volwaardig lid van de Europese Unie kon. Mocht ook van de Russische regering. Het zelfde Russisch staatsapparaat onder de waarschijnlijke eenhoofdige leiding van de Russische president Poetin die nu lijkt te schrikken van een zekere eensgezindheid binnen de Europese Unie en zelfs tussen de Unie en de NAVO. Een grote misrekening van Poetin.

We lezen de meest erudiete verhalen van historici van naam over de vermeende naïviteit van de Europese Unie. Maar de samenwerking met Oekraïne bestaat ook al sinds 1999. Beklonken door stevig huiswerk van de Finnen. De Europese Unie was nog wat schuw. Oei, Rusland. Nog maar geen uitzicht op lidmaatschap voor Oekraïne, zo dacht de Europese Unie toen en zo denken de meeste actoren binnen de Europese Unie er nog steeds over.

De toenmalige voorzitter van de Europese Commissie Romano Prodi op de Europese top in Helsinki, december 1999
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar in de woorden van de inmiddels vergeten voorzitter Romano Prodi van de Europese Commissie (1999-2004): “Met de buren van de Europese Unie kunnen we alles afspreken, wat we ook onder elkaar afspreken. Alleen het lidmaatschap zal nog niet lukken”. Prodi wist wat door de Finnen tijdens ‘hun’ voorzitterschap op de Europese Raad van Helsinki in 1999 was afgesproken.

Embleem van de European Union Border Assistance Mission in Oekraïne en Moldavië
Beeld: © Europese Unie

Die samenwerking kwam er ook feitelijk. In 2005 ving er onder meer een missie aan van de Europese Unie om zowel Moldavië als Oekraïne te helpen bij het opbouwen van een deugdelijk grenscontrole en douaneorganisatie, de zogeheten EUBAM (European Union Border Assistance Mission).

“De Europese Unie was vreselijk naïef.” O ja? In de tweede helft van 1999 was Finland, drie jaar na de toetreding van dat land tot de Europese Unie dus een half jaar voorzitter van de Europese Unie. De Finnen volgden Duitsland op. Daar werd in juni 1999 voor het eerst op het niveau van de regeringsleiders de politieke keus gemaakt voor verdere uitwerking van het Europese veiligheids- en defensiebeleid. Finland nam deel en vormde een tijd lang de leidende staat in de vredes- en stabilisatiemacht EUFOR in Bosnië

25 maart 1999: Demonstratie van woedende Serviërs voor het gebouw waar de Europese Stats- en regeringsleiders samenkwamen in Berlijn, Duitsland tegen de NAVO-bombardementen in hun land
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het stond al wel in het Verdrag van Maastricht van 1992. Maar er werd pas de noodzaak toe gevoeld vanwege de bombardementen van de NAVO op Servië. Die oorlog begon precies op de dag, 24 maart, dat de Europese Raad van Staats- en regeringsleiders in Berlijn bijeen was om een meerjarenbegroting vast te stellen. Een bijeenkomst, waar het perscentrum in een oud schoolgebouw was gevestigd, dat midden in de nacht getroffen werd door een stroomstoring.

De toenmalige Finse president Athisaari en toenmalige Duitse bondskanselier en huidig Gazprom-topman Gerhard Schröder op de Europese Raad in Keulen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Het bijzondere van die oorlog was, dat precies op de dag dat op 4 juli de Europese Raad weer bijeen was in Keulen, een bemiddeling van juist de Finse oud-president Martti Ahtisaari slaagde. Ahtisaari had dit vak geleerd als diplomaat bij de Verenigde Naties. Daarna was hij tot februari 2000 president van Finland. Niet zo’n drukke baan, dat hij niet ook in het voorjaar van 1999 dit klusje erbij kon doen.

De Finse president Martii Ahtisaari en zijn Duitse collega bondskanselier Gerhard Schröder op de Europese top in juni 1999 te Keulen, Duitsland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Zo werd deze oorlog het kenmerk van dat Duitse voorzitterschap. En daar ook, aan de oevers van de Rijn in Keulen kregen de Finnen, na het succes van hun president, de opdracht in het najaar het stokje over te geven. Werk dat Europese defensiebeleid uit, was de opdracht. Nu, 23 jaar later, is er dan dat Strategisch Kompas dat een opmaat is voor een gemeenschappelijk defensiebeleid. Immers de VS onder Donald Trump drukte Europa met de neus op het feit dat Europa zelf verantwoordelijkheid draagt voor haar defensie en niet moet denken dat het kan blijven leunen of parasiteren op de Amerikanen en met de huidige Joe Biden aan het roer is de VS, die teveel oorlogszuchtige taal uitslaat dreigen de wegen van Europa en de VS weer te gaan scheiden.

Aan de Finnen dus om de leiding te nemen in de uitvoering ervan. Het bleek de lidstaat bij uitstek, die kan worden getypeerd door ‘geen woorden, maar daden’. Nooit eerder en daarna ook niet meer, was er een voorzitterschap dat zo bepalend is geweest voor de voortgang der dingen in de Europese Unie. Ze verspillen immers geen tijd voor onzinpraat aan de bar.

Finse president Martii Ahtisaari plaatst de collega staats- en regeringsleiders op e posities voor de familiefoto op de Europese top in Tampere, Finland
Foto: © Peter-Vincent Schuld

De Finnen organiseerden twee bijeenkomsten van de Europese Raad. De eerste in oktober was in Tampere. De Finnen slaagden erin iedereen achter een rij van ongeveer zeventig actiepunten te krijgen, op basis waarvan het Europese beleid inzake justitie, asiel en migratie is opgezet. Dat pakt nu relatief goed uit voor miljoenen vrouwen en kinderen uit Oekraïne, die naar Polen, Roemenië en Hongarije en naar verder weg gelegen lidstaten zijn gevlucht. Ze stemmen met de voeten. Ze stemmen tegen ‘het broedervolk’ en voor vrijheid, democratie en dus veiligheid.

In december van datzelfde jaar 1999 werden in Helsinki uitvoerige documenten voorgelegd, die lezen alsof ze op 24 maart 2022 waren opgesteld. Daarin een complete uitwerking van het Europese defensiebeleid en een uitvoerige bijlage over Oekraïne. Daarin staat alles over een complete Europese lotsbestemming en samenwerking tussen het land en de Europese Unie. Ruim voor het zogenaamde Associatieverdrag met het land tot stand kwam.

Straatbeeld in Odessa, Oekraïne in meer vredige tijden
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Als Oekraïne nu, anno 2022, het lidmaatschap van de Europese Unie aanvraagt, dan gebeurt dat op basis van alle vormen van samenwerking die sinds de Europese Raad van Helsinki in 1999 met het land zijn afgesproken. Oekraïne maakt al bijna een kwart eeuw op constructieve wijze werk van die afspraken. Het land is daarom in alle opzichten aan te merken als een Europese natie. Zo’n natie heeft op grond van het Europese Verdrag alle recht volledig lidmaatschap aan te vragen. Echter: Recht op aanvragen van lidmaatschap betekent nimmer het automatisch verkrijgen van het lidmaatschap. Het land zal moeten voldoen aan alle criteria zoals een behoorlijke rechtsstaat en een behoorlijk openbaar bestuur.

Belgische militair bij een Tsjechische EUFOR helikopter op Tuzla Eaglebase, Bosnië
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Maar de Finnen deden nog meer nuttige arbeid voor die Europese Raad van Helsinki. Ze legden complete beleidsplannen voor aan de regeringsleiders over de samenwerking inzake een Europese defensie. Alles kon, alles mocht. Als het maar geen ‘Europees leger’ zou heten. Dat is zelfs in het Strategisch Kompas van deze week nog een brug een te ver. Maar wat is het verschil met een ‘Europese interventiemacht’? In de Nederlandse Tweede Kamer snapt men het nog niet en worden moties aangenomen waarvan de die indieners zich afkeren van de EU en tegen zo’n naamgeving als ‘Europees leger’. Op zijn minst is er plaats voor een permanent samenwerkingsverband als “backup” van de NAVO, die zich langzamerhand de NAVO zou kunnen vervangen als de politieke situatie en de verhoudingen met de VS daar aanleiding toe geven.

Straaljager (Lockheed F18) van de Finse luchtmacht op de Poolse luchtmachtbasis Powidz, Polen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Die samenwerking ten aanzien van de Europese defensie stelde uiteraard ook Finland zelf gerust. Als we nu zien hoe een nieuwe generatie Finnen vraagt om lidmaatschap van de NAVO, dan lijkt dat zuivere symboliek. Via een Europese defensie, die nauw samenwerkt met de NAVO heeft dat land allang de veiligheidsgaranties, die uitgaan van de NAVO. Artikel 5? Ach, in het Europese verdrag hebben we iets vergelijkbaars in artikel 42 lid 7.

Precies dat ontbrak lange tijd. Want de Europese Unie stelde in 2004 onder Nederlands voorzitterschap nog wel een Europese snelle reactiemacht (‘battlegroups’) in. In eigen land zichtbaar via de Luchtmobiele Brigade. Daarna kwam er politiek de klad in door het in de prullenmand verdwijnen van het Europese grondwettelijke verdrag. Poetin dwingt de Europese Unie er nu toe vier extra battlegroups naar de oostgrens van de Europese Unie te sturen. Als het niet zo ernstig was, zou je er keihard om moeten lachen. Hoewel, aan die bar in Finland deed men dat ook niet.

Russische vlag te midden van de vlaggen van de Europese lidstaten, Polen en de Europese Unie in de haven van Gdansk, Polen
Foto: © Peter-Vincent Schuld

In de kranten enkele weken terug werden we door veel gelezen auteurs als Jonathan Holslag, Geert Mak en Caroline de Gruyter met klem gewezen op de naïviteit van de Europese Unie. Maar wat is er zo naïef aan samenwerking met de Russen? Een groot volk van 145 miljoen inwoners aan onze oostgrens? Hadden we hen dan sinds die Top van Helsinki in 1999 als vijand moeten behandelen? En wat moeten we als na Poetins’ Oorlog de Russen gevangen en verarmd in hun eigen land zijn opgesloten? Nog even en dan krijgt de Europese Unie overal de schuld van.

Jean-Claude Juncker op de Europese Raad van staats- en regeringsleiders te Brussel, België
Foto: © Peter-Vincent Schuld

Onze heldere, wellicht wat tegendraadse visie is een Europese beleidsmix, waarin meer de nadruk op vrede dan op oorlog ligt, niet naïef is. Alleen vandaag, nu vooral de Russische wapens spreken, misschien even niet. Maar Poetins’ Oorlog drukt ons met de neus op de feiten, die een paar jaar geleden ons nog eens zijn verteld door de Luxemburgse politieke veteraan Jean-Claude Juncker, toen nog voorzitter van de Europese Commissie. De Unie moet een geopolitieke speler van formaat worden.

Ontvangst van de Amerikaanse president Joe Biden )met “glimlach” door de voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel
Foto: © Europese Unie

Want we staan er, als het erop aankomt, helemaal alleen in de wereld. De “vriendelijke” maar mogelijk geveinsde glimlach van de Amerikaanse president Joe Biden richting de Europese bondgenoten ten spijt. Onder meer de Afghaanse vrijdenkende vluchtende vrouwen werden minder goed geholpen vorig jaar dan de Oekraïners nu. Die vrouwen weten wat ze aan de Amerikanen hebben, als het erop aankomt. Vraag dat maar aan de Taliban die alsnog kans zien meisjes verbieden verder te studeren. Nu let de wereld immers even niet op hen! Maar wij wel!